Κάθε χρόνο, υπολογίζεται ότι 6.000 έως 24.000 άνθρωποι σκοτώνονται από κεραυνούς σε όλο τον κόσμο, ενώ πολλοί περισσότεροι τραυματίζονται. Προφανώς, πρόκειται για ένα πολύ μεγάλο εύρος αριθμών, και αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι οι εκτιμήσεις αυτές βασίζονται σε περιορισμένες και ελλιπείς πληροφορίες.
Η Daile Zhang ερευνητής κεραυνών στο Πανεπιστήμιο της Βόρειας Ντακότα, όπου μελετά τόσο τη φυσική του φαινομένου όσο και τις επιπτώσεις τους στους ανθρώπους, εξηγεί με απλά λόγια πως «η φυσική των κεραυνών είναι ίδια ανεξάρτητα από το πού βρίσκεσαι, όμως οι επιπτώσεις μπορεί να διαφέρουν σημαντικά ανάλογα με τον τόπο όπου ζεις».
Η έρευνα σχετικά με τις επιπτώσεις των κεραυνών στην υγεία είναι περιορισμένη ακόμη και στις ΗΠΑ. Στην Κεντρική Αφρική -μία από τις περιοχές του πλανήτη με τη μεγαλύτερη δραστηριότητα κεραυνών- οι ερευνητές, γνωρίζουν ελάχιστα για το ποιοι άνθρωποι πλήττονται και τι τους συμβαίνει. Γι’ αυτό, τα τελευταία 10 χρόνια η ερευνήτρια συνεργάζεται με το African Centres for Lightning and Education Network, έναν μη κερδοσκοπικό οργανισμό που εργάζεται για τη μείωση των θανάτων, των τραυματισμών και των υλικών ζημιών από κεραυνούς στην Αφρική, με στόχο τη δημιουργία της μεγαλύτερης δημόσια διαθέσιμης βάσης δεδομένων για τα θύματα κεραυνών στην ήπειρο.
Οι ιδιαίτερες συνθήκες της Κεντρικής Αφρικής
Η ερευνητική ομάδα άρχισε να συλλέγει δεδομένα τον Ιανουάριο του 2018, καλύπτοντας 46 από τις 54 χώρες της Αφρικής. Μέχρι τον Ιούνιο του 2026, η βάση δεδομένων περιλάμβανε περισσότερες από 2.100 καταγραφές. Τα στοιχεία χρησιμοποιήθηκαν για να γίνει καλύτερα κατανοητό πότε, πού και γιατί συμβαίνουν αυτοί οι θάνατοι και οι τραυματισμοί.
Πολλά περιστατικά κεραυνών δεν καταγράφονται ποτέ, ιδιαίτερα στον Παγκόσμιο Νότο, όπου μπορεί να υπάρχει περιορισμένη πρόσβαση στο διαδίκτυο, πολιτικές αναταραχές ή πολιτισμικές πεποιθήσεις που αποδίδουν τα χτυπήματα από κεραυνό σε υπερφυσικές δυνάμεις.
Υπάρχει επίσης το γλωσσικό εμπόδιο. Μόνο στην αφρικανική ήπειρο, τουλάχιστον 75 γλώσσες ομιλούνται από περισσότερους από ένα εκατομμύριο ανθρώπους η καθεμία, ενώ εκατοντάδες ακόμη γλώσσες χρησιμοποιούνται από μικρότερους πληθυσμούς. Αυτό δυσκολεύει την παρακολούθηση ειδησεογραφικών αναφορών για περιστατικά κεραυνών σε όλο τον κόσμο, ακόμη και όταν αυτές είναι διαθέσιμες.
Η Αφρική δέχεται κατά μέσο όρο 2 έως 4 εκατομμύρια κεραυνούς κάθε χρόνο. Κοντά στον ισημερινό, η λεκάνη του Κονγκό δέχεται έντονη ηλιακή θέρμανση καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους. Οι υδρατμοί από το τροπικό δάσος του Κονγκό -το δεύτερο μεγαλύτερο τροπικό δάσος στον κόσμο μετά τον Αμαζόνιο- τροφοδοτούν συνεχώς θερμές και υγρές αέριες μάζες από τον Κόλπο της Γουινέας. Το οροπέδιο της Ανταμάουα και τα υψίπεδα του Καμερούν αναγκάζουν τον αέρα να ανέρχεται, δημιουργώντας μερικές από τις πιο ηλεκτρικά ενεργές καταιγίδες στον πλανήτη.
Έκθεση και ευαλωτότητα
Όμως η συχνότητα των κεραυνών στην περιοχή δεν εξηγεί από μόνη της τον μεγάλο αριθμό τραυματισμών και θανάτων στην Αφρική. Η πραγματική εικόνα σχετίζεται επίσης με την έκθεση και την ευαλωτότητα.
Για να γίνει κατανοητό το πού οι κεραυνοί αποτελούν τη μεγαλύτερη απειλή, η ομάδα δημιούργησε έναν τρόπο μέτρησης και σύγκρισης του κινδύνου μεταξύ των χωρών. Δώσαμε σε κάθε χώρα μια βαθμολογία που βασίζεται σε τρεις παράγοντες:
- πόσοι κεραυνοί σημειώνονται εκεί, δηλαδή τον «κίνδυνο/απειλή» (hazard),
- πόσοι άνθρωποι τραυματίζονται ή σκοτώνονται σε σχέση με τον πληθυσμό, δηλαδή την «έκθεση» (exposure), και
- πόσο ευάλωτος είναι ο πληθυσμός, με βάση το κατά κεφαλήν Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν, σύμφωνα με την Παγκόσμια Τράπεζα.
Στη συνέχεια υπολογίζεται η συνολική βαθμολογία κινδύνου πολλαπλασιάζοντας αυτές τις επιμέρους βαθμολογίες.
Από τις 15 αφρικανικές χώρες για τις οποίες η ερευνητική ομάδα έχει αρκετά δεδομένα ώστε να υπολογίσει τον κίνδυνο, οι 14 ανήκουν στις κατηγορίες υψηλού ή πολύ υψηλού κινδύνου από κεραυνούς.
Η μόνη εξαίρεση είναι η Νότια Αφρική, όπου η απειλή από κεραυνούς είναι μέτρια, η ευαλωτότητα χαμηλή και μια ισχυρή ερευνητική ομάδα στον τομέα των κεραυνών έχει συμβάλει στη βελτίωση των μέτρων ασφαλείας.
Ο μεγαλύτερος αριθμός καταγεγραμμένων περιστατικών στη Νότια Αφρική οφείλεται στο γεγονός ότι η χώρα διαθέτει καλύτερα συστήματα καταγραφής, ευρύτερη δημοσιογραφική κάλυψη και πληθυσμό που στην πλειονότητά του μιλά αγγλικά, γεγονός που καθιστά ευκολότερη την καταγραφή και διάδοση των περιστατικών.
«Στη σχετική έρευνα που πρόκειται να δημοσιευθεί σύντομα», λέει η Daile Zhang, «διαπιστώσαμε ότι το 87% των θανατηφόρων περιστατικών από κεραυνούς στην Αφρική αφορούσαν περισσότερα από ένα θύματα, σε σύγκριση με λιγότερο από 10% στις ανεπτυγμένες χώρες. Περιστατικά με πολλά θύματα έχουν καταγραφεί επανειλημμένα στην Ουγκάντα.
Αυτό έρχεται σε έντονη αντίθεση με τις ανεπτυγμένες χώρες. Στις ΗΠΑ, το National Lightning Safety Council αναφέρει ότι 517 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους από κεραυνούς μεταξύ 2006 και 2025. Με βάση ιστορικά δεδομένα, εκτιμάται ότι περισσότερο από το 90% όσων πλήττονται από κεραυνό επιβιώνουν.
Στον Καναδά, οι ερευνητές εκτιμούν ότι κάθε χρόνο 9 έως 10 άνθρωποι πεθαίνουν και 92 έως 164 τραυματίζονται από κεραυνούς.
Αυτά τα υψηλά ποσοστά επιβίωσης πιθανότατα οφείλονται στο γεγονός ότι οι περισσότεροι άνθρωποι έχουν πρόσβαση σε κτίρια και οχήματα που προσφέρουν προστασία από τους κεραυνούς και μπορούν να λάβουν γρήγορα επείγουσα ιατρική φροντίδα.
Στην Αφρική, όμως, διαπιστώσαμε ότι περίπου τα μισά περιστατικά κεραυνών συμβαίνουν σε εσωτερικούς χώρους».
Η ίδια στη συνέχει επισημαίνει ότι «η πολύ απλή σύσταση του National Lightning Safety Council, "Όταν βροντάει, μπες μέσα", απλώς δεν εφαρμόζεται, επειδή πολλά κτίρια –μεταξύ άλλων σχολεία, σπίτια, εκκλησίες και αγορές– δεν είναι ασφαλή απέναντι στους κεραυνούς.
Ένα κτίριο που είναι ασφαλές από κεραυνούς χρειάζεται ένα σωστά σχεδιασμένο και συντηρημένο σύστημα αντικεραυνικής προστασίας, το οποίο να πληροί τα διεθνή πρότυπα. Πολλά κτίρια στην Αφρική δεν διαθέτουν καθόλου προστασία, ενώ άλλα βασίζονται σε έναν και μόνο, συχνά κακώς συντηρημένο, αλεξικέραυνο, ο οποίος μπορεί να μην πληροί τα διεθνή πρότυπα και δεν έχει σχεδιαστεί για να προστατεύει ολόκληρο το κτίριο».
Πέρα από τα στατιστικά στοιχεία
Εκτός από τη συλλογή δεδομένων για τους κεραυνούς, η ερευνητική ομάδα παίρνει συνεντεύξεις από ανθρώπους που επέζησαν, προκειμένου να μάθει περισσότερα για τις επιπτώσεις των κεραυνών στην υγεία.
Μια γυναίκα, νοσηλεύτρια στο επάγγελμα, θυμάται ότι εμβολίαζε παιδιά σε ένα δημοτικό σχολείο όταν χτυπήθηκε από κεραυνό με τέτοια δύναμη που εκσφενδονίστηκε μέσα από το παράθυρο μιας αίθουσας.
Τα ρούχα της πήραν φωτιά και έχασε αμέσως τις αισθήσεις της. Παρέμεινε στο νοσοκομείο για τέσσερις ημέρες και εξακολουθεί να υποφέρει από χρόνιο πόνο, μερική παράλυση στα πόδια και απώλεια μνήμης.
Πριν από το χτύπημα ήταν μια υγιής και δραστήρια νοσηλεύτρια. Τώρα δυσκολεύεται να περπατήσει και αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τη δουλειά της. Εργάζεται περιστασιακά σε μια κλινική φίλης της, όμως υπάρχουν ημέρες που ο πόνος είναι τόσο έντονος ώστε δεν μπορεί να πάει στη δουλειά.
Σε μια τραγική σύμπτωση της μοίρας, 10 χρόνια αργότερα, σε ένα άλλο περιστατικό, 18 παιδιά σκοτώθηκαν και 38 τραυματίστηκαν από κεραυνό στην ίδια ακριβώς αίθουσα όπου είχε χτυπηθεί η άτυχη νοσηλεύτρια.
Το κτίριο δεν διέθετε σύστημα αντικεραυνικής προστασίας κατά τη διάρκεια κανενός από τα δύο περιστατικά. Το 2016, το African Centres for Lightning and Education Network εγκατέστησε σύστημα αντικεραυνικής προστασίας.
Μια δύσκολη διάγνωση
Η ιστορία αυτής της νοσηλεύτριας δεν είναι μοναδική. Οι άνθρωποι που επιβιώνουν από χτύπημα κεραυνού συχνά αντιμετωπίζουν σοβαρά προβλήματα υγείας για το υπόλοιπο της ζωής τους.
Στους άλλους μπορεί να φαίνονται τυχεροί. Όμως η επιβίωση από έναν κεραυνό αποτελεί συχνά την αρχή μιας μακράς και μοναχικής περιπέτειας υγείας.
Περισσότερα από τα δύο τρίτα των επιζώντων από χτύπημα κεραυνού στις ΗΠΑ δεν έχουν ορατές πληγές, σύμφωνα με έρευνες της αμερικανικής μη κερδοσκοπικής οργάνωσης Lightning Strike & Electric Shock Survivors International.
Ωστόσο, συχνά εμφανίζουν μακροχρόνιες, «αόρατες» παθήσεις, όπως εγκεφαλικές βλάβες, χρόνιο πόνο, πρήξιμο, απώλεια μνήμης, εμβοές στα αυτιά και δυσκολία συγκέντρωσης, με τα συμπτώματα να διαφέρουν σημαντικά από άνθρωπο σε άνθρωπο.
Πολλοί αντιμετωπίζουν τεράστια ιατρικά έξοδα, αναπηρίες που τους εμποδίζουν να επιστρέψουν στην εργασία τους και οδηγούν σε απώλεια εισοδήματος, ακόμη και αλλαγές στην προσωπικότητα που επιβαρύνουν τις προσωπικές τους σχέσεις.
Τα παιδιά που τραυματίζονται μπορεί να εμφανίσουν μαθησιακές δυσκολίες εξαιτίας εγκεφαλικής βλάβης που προκαλείται από τον κεραυνό, επηρεάζοντας τη μνήμη, τη συγκέντρωση και την ικανότητά τους να ανταποκριθούν στις σχολικές απαιτήσεις.
Κι όμως, όταν επισκέπτονται τον γιατρό, συχνά αντιμετωπίζουν δυσπιστία.
Επειδή σπάνια υπάρχουν ορατές ουλές, πολλοί επιζώντες ακούν ότι τα συμπτώματά τους είναι ψυχολογικά ή, ακόμη χειρότερα, ότι τα φαντάζονται.
Οι επιζώντες τόσο στην Αφρική όσο και στις ΗΠΑ αναφέρουν ότι, ακόμη κι όταν βρίσκουν έναν γιατρό που τους πιστεύει, πολύ λίγοι γιατροί έχουν εκπαιδευτεί στην αντιμετώπιση των τραυματισμών από κεραυνό.
Όλα αυτά μπορούν να επιβαρύνουν σημαντικά και την ψυχική υγεία των επιζώντων.
Μετά από ένα τόσο τραυματικό γεγονός, οι επιζώντες συχνά δέχονται ένα διπλό πλήγμα: ακόμη και ο ίδιος ο γιατρός τους μπορεί να μην τους πιστεύει ή να μην ξέρει πώς να τους βοηθήσει.
Ένας επιζών από χτύπημα κεραυνού ίδρυσε τη Lightning Strike & Electric Shock Survivors International, προκειμένου να προσφέρει υποστήριξη και πόρους στους επιζώντες και στις οικογένειές τους. «Πολλοί επιζώντες μου έχουν πει ότι θεωρούν τα συνέδρια της οργάνωσης, τα οποία πραγματοποιούνται δύο φορές τον χρόνο, σανίδα σωτηρίας», τονίζει η Daile Zhang, και συνεχίζει λέγοντας τα εξής: «Σε περιοχές της Αφρικής όπου ακόμη και η βασική ιατρική περίθαλψη είναι δύσκολα προσβάσιμη, οι άνθρωποι που υποφέρουν από τραυματισμούς λόγω κεραυνών αντιμετωπίζουν επίσης έλλειψη κατάλληλης ιατρικής φροντίδας.
Καθώς οι συνάδελφοί μου και εγώ συνεχίζουμε την έρευνά μας στην Αφρική, ελπίζουμε ότι η συλλογή περισσότερων δεδομένων για τους επιζώντες θα συμβάλει στην ενημέρωση του κοινού σχετικά με την ασφάλεια από τους κεραυνούς, αλλά και στην εκπαίδευση των γιατρών για την αντιμετώπιση των τραυματισμών από κεραυνό».
Η ερευνήτρια καταλήγει λέγοντας ότι «είτε στις ΗΠΑ είτε στην Αφρική, η επιβίωση δεν είναι το τέλος. Ο κεραυνός διαρκεί μόλις ένα κλάσμα του δευτερολέπτου, αλλά οι συνέπειές του μπορεί να διαρκέσουν μια ολόκληρη ζωή».
Πηγή: THE CONVERSATION.COM
