Αναλύοντας δεδομένα από περισσότερους από 142.000 ανθρώπους, οι ερευνητές εντόπισαν γενετικές συσχετίσεις με την κατανάλωση υπερεπεξεργασμένων τροφίμων. Όπως εξηγεί η Δρ. Ιωάννα Μαρία Καραγκούνη, Μοριακή Βιολόγος και Διατροφογενετιστής της DNA Care, τα ευρήματα φωτίζουν έναν πιθανό βιολογικό παράγοντα, χωρίς να καθιστούν τις καθημερινές επιλογές γενετικά προκαθορισμένες.
Η συσκευασία ως κριτήριο
Η ταξινόμηση NOVA εξετάζει την έκταση και τον σκοπό της βιομηχανικής επεξεργασίας. Στην κατηγορία ανήκουν, μεταξύ άλλων, πολλά συσκευασμένα σνακ, αναψυκτικά και βιομηχανικά γλυκίσματα, με συστατικά που σπάνια χρησιμοποιούνται στην οικιακή κουζίνα και πρόσθετα για τη γεύση ή την υφή. Η συσκευασία από μόνη της δεν αποτελεί κριτήριο. Το παστεριωμένο γάλα και τα απλά κατεψυγμένα λαχανικά, για παράδειγμα, δεν γίνονται υπερεπεξεργασμένα επειδή διατηρούνται περισσότερο. Η επεξεργασία περιλαμβάνει και διαδικασίες που εξυπηρετούν την ασφάλεια και τη συντήρηση των τροφίμων. Γι’ αυτό χρειάζεται να αξιολογείται το τελικό προϊόν, αντί να αντιμετωπίζεται κάθε μορφή επεξεργασίας με τον ίδιο τρόπο.
Η διατροφογενετική μελετά τη σχέση γενετικών παραλλαγών και διατροφής. Στη συγκεκριμένη έρευνα, η ανάλυση δεδομένων της UK Biobank εντόπισε 15 ανεξάρτητα γενετικά σήματα, τα οποία αντιστοιχίστηκαν σε 23 γονίδια. Πολλά ευρήματα συνδέονται με την ανάπτυξη και τη μορφολογία του εγκεφάλου. Στα γονίδια περιλαμβάνεται το FGF21, ήδη συσχετισμένο με την προτίμηση για ζάχαρη και αλκοόλ. Εξετάστηκαν επίσης γενετικές συσχετίσεις με μεταβολικά χαρακτηριστικά και τον αυτοέλεγχο.
Η μελέτη, ωστόσο, κατέγραψε κατανάλωση τροφίμων και όχι «αδυναμία αντίστασης». Δεν αποδεικνύει ότι συγκεκριμένα γονίδια προκαλούν εθισμό. Οι διατροφικές πληροφορίες βασίστηκαν σε αυτοαναφορές, ενώ τα δείγματα αφορούσαν άτομα ευρωπαϊκής καταγωγής, περιορίζοντας τη γενίκευση. Οι ίδιοι οι ερευνητές επισημαίνουν ότι χρειάζονται πρόσθετες αναλύσεις για να αποσαφηνιστούν οι βιολογικοί μηχανισμοί.
Τα ευρήματα των ερευνητών
- 23 γονίδια συνδέονται με την κατανάλωση υπερεπεξεργασμένων τροφίμων. Τα περισσότερα σχετίζονται με την ανάπτυξη και τη λειτουργία του εγκεφάλου.
- Ένα από αυτά είναι το FGF21. Ρυθμίζει μια ορμόνη που παράγει το ήπαρ όταν τρώμε ζάχαρη και που λέει στον εγκέφαλο «φτάνει το γλυκό».
- Το πιο ενδιαφέρον εύρημα: η γενετική αυτή τάση συνδέεται με δυσκολία στον αυτοέλεγχο, όχι με αναζήτηση ευχαρίστησης. Δηλαδή, για κάποιους το θέμα δεν είναι ότι τα θέλουν περισσότερο, αλλά ότι δυσκολεύονται περισσότερο να σταματήσουν.
Η μετάφραση τέτοιων ευρημάτων σε ατομικές οδηγίες απαιτεί ξεχωριστή τεκμηρίωση. Μια στατιστική συσχέτιση σε πληθυσμό δεν αρκεί για να θεωρηθεί ότι ένα τεστ προβλέπει αξιόπιστα τη συμπεριφορά ενός ανθρώπου. Η ερμηνεία αποτελεσμάτων DNA χρειάζεται να διακρίνει την ερευνητική ένδειξη από την αποδεδειγμένη χρησιμότητα στην καθημερινή φροντίδα, όπως υπογραμμίζουν και οι συστάσεις της Ευρωπαϊκής Εταιρείας Ανθρώπινης Γενετικής.
«Τα γονίδια μπορούν να επηρεάζουν τις διατροφικές μας προτιμήσεις, αλλά δεν καθορίζουν από μόνα τους τι θα φάμε. Η κατανόηση αυτής της προδιάθεσης έχει αξία όταν συνδυάζεται με τις συνήθειες και τις πραγματικές συνθήκες ζωής κάθε ανθρώπου», δήλωσε σχετικά η Δρ. Ιωάννα Μαρία Καραγκούνη.
Η βιολογία λειτουργεί μέσα σε ένα συγκεκριμένο περιβάλλον. Τιμή, διαθεσιμότητα, ευκολία και διαφήμιση επηρεάζουν τις επιλογές που έχουμε καθημερινά. Στην παιδική διατροφή, η επίδραση του μάρκετινγκ είναι ιδιαίτερα σημαντική. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας επισημαίνει ότι η προώθηση τροφίμων πλούσιων σε ζάχαρη, αλάτι ή ορισμένα λιπαρά επηρεάζει τις προτιμήσεις, τα αιτήματα αγοράς και την πρόσληψη τροφής των παιδιών. Η υποστήριξη επομένως αφορά τόσο το άτομο όσο και τις συνθήκες μέσα στις οποίες καλείται να επιλέξει τι θα φάει.
Τι μπορούμε να κάνουμε
Αν το δύσκολο είναι να σταματήσουμε, η λύση δεν είναι περισσότερη θέληση, αλλά λιγότερες ευκαιρίες για πειρασμό:
- Να μην έχουμε στο σπίτι ό,τι μας «παρασύρει».
- Να βάζουμε το φαγητό σε πιάτο και να μην τρώμε από τη συσκευασία.
- Να διαβάζουμε τις ετικέτες, αντί να αποφεύγουμε καθετί συσκευασμένο.
- Να οργανώνουμε εύκολα γεύματα με όσπρια, λαχανικά και τρόφιμα ολικής άλεσης.
- Να κάνουμε μικρές αλλαγές που ταιριάζουν στον χρόνο και στον προϋπολογισμό μας.
«Λιγότερη ενοχή, περισσότερη στρατηγική»
«Η αναγνώριση μιας βιολογικής προδιάθεσης βοηθά να φύγει η ενοχή. Η αλλαγή όμως έρχεται όταν οι πιο υγιεινές επιλογές διατροφής γίνονται εύκολες και ρεαλιστικές στην καθημερινότητα. Λιγότερη ενοχή, περισσότερη στρατηγική», σημειώνει η Δρ. Καραγκούνη.
Η επίδραση στη διατροφική πρόσληψη έχει εξεταστεί και πειραματικά. Σε ελεγχόμενη μελέτη των αμερικανικών Εθνικών Ινστιτούτων Υγείας, 20 ενήλικοι ακολούθησαν διαδοχικά για δύο εβδομάδες διατροφή με υπερεπεξεργασμένα και μη επεξεργασμένα τρόφιμα. Τα προσφερόμενα γεύματα είχαν σχεδιαστεί με αντίστοιχη ενέργεια, μακροθρεπτικά συστατικά, ζάχαρη, αλάτι και φυτικές ίνες. Οι συμμετέχοντες μπορούσαν να τρώνε όσο επιθυμούσαν και κατανάλωναν περίπου 500 θερμίδες περισσότερες ημερησίως στην πρώτη περίπτωση και πήραν βάρος. Πρόκειται για μικρή, βραχυχρόνια μελέτη, με σημασία για την κατανόηση της διαχείρισης βάρους.
Η συζήτηση αποκτά πρόσθετη επικαιρότητα ενόψει της Παγκόσμιας Ημέρας Διαβήτη, στις 14 Νοεμβρίου, με φετινό μήνυμα την έγκαιρη δράση. Στην ευρωπαϊκή μελέτη EPIC, με 311.892 συμμετέχοντες και μέση παρακολούθηση 10,9 ετών, κάθε αύξηση κατά 10 ποσοστιαίες μονάδες του μεριδίου υπερεπεξεργασμένων τροφίμων, υπολογισμένου κατά βάρος στη συνολική ημερήσια πρόσληψη, συσχετίστηκε με 17% υψηλότερο σχετικό κίνδυνο διαβήτη τύπου 2. Η παρατήρηση ενισχύει τη συζήτηση για την πρόληψη μέσω διατροφής, αλλά δεν αποδεικνύει αιτιότητα. Επιπλέον, οι συσχετίσεις διέφεραν μεταξύ κατηγοριών τροφίμων.
Αλλαγές που μπορούν να διατηρηθούν
Σε επίπεδο καθημερινότητας, τα δεδομένα συνηγορούν υπέρ αλλαγών που μπορούν να διατηρηθούν. Η διατροφική εκπαίδευση μπορεί να εστιάζει στην κατανόηση των ετικετών και στην προετοιμασία εύκολων γευμάτων, με μεγαλύτερη παρουσία οσπρίων, λαχανικών και τροφίμων ολικής άλεσης. Αντί για έναν γενικό φόβο απέναντι σε καθετί συσκευασμένο, χρειάζεται αξιολόγηση της σύνθεσης, της συχνότητας κατανάλωσης και του συνολικού διατροφικού προτύπου. Ένα εύκολο γεύμα μπορεί να οργανωθεί γύρω από απλά υλικά, χωρίς να απαιτείται καθημερινά πολύωρη μαγειρική. Στόχος είναι οι σταδιακές αντικαταστάσεις να ταιριάζουν στον διαθέσιμο χρόνο και στον οικογενειακό προϋπολογισμό.
Η εξατομικευμένη διατροφή έχει νόημα όταν συνεκτιμά το ιστορικό υγείας, τις προτιμήσεις, τις ανάγκες και τις πραγματικές συνθήκες ζωής. Η αναγνώριση μιας πιθανής βιολογικής προδιάθεσης μπορεί να βοηθήσει να περιοριστεί η ενοχοποίηση. Για να διευκολυνθεί, όμως, η αλλαγή, οι πιο υγιεινές επιλογές χρειάζεται να είναι προσιτές και εφαρμόσιμες στην πραγματική καθημερινότητα.
