Η νικοτίνη προκαλεί άμεσες και μετρήσιμες βλάβες στο καρδιαγγειακό σύστημα, ανεξάρτητα από τον τρόπο με τον οποίο εισέρχεται στον οργανισμό, σύμφωνα με νέα ανασκόπηση που δημοσιεύθηκε στο Nature Reviews Cardiology.

Η μελέτη παρουσιάζει μέχρι σήμερα την πιο αναλυτική εικόνα για την αλληλουχία των βιολογικών μηχανισμών μέσω των οποίων η νικοτίνη επηρεάζει τα αγγεία, από τη στιγμή που προσδένεται στους υποδοχείς των κυττάρων του αγγειακού τοιχώματος έως τη δημιουργία και τελικά τη ρήξη της αθηρωματικής πλάκας, η οποία μπορεί να οδηγήσει σε έμφραγμα ή εγκεφαλικό επεισόδιο.

Οι ερευνητές εξέτασαν για πρώτη φορά συνδυαστικά μηχανιστικά δεδομένα, βιοδείκτες, προκλινικές και κλινικές μελέτες για όλες τις βασικές κατηγορίες προϊόντων που περιέχουν νικοτίνη.

Η νικοτίνη δεν είναι «αθώα»

Η χρήση καπνού και η εξάρτηση από τη νικοτίνη παραμένουν μεταξύ των σημαντικότερων αποτρέψιμων αιτιών πρόωρου θανάτου παγκοσμίως. Το 2023, περισσότεροι από 1 δισεκατομμύριο άνθρωποι κάπνιζαν παγκοσμίως, με τη χρήση καπνού να συνδέεται με περίπου 5,81 εκατομμύρια θανάτους από άμεση έκθεση και ακόμη 1,66 εκατομμύρια θανάτους μη καπνιστών από παθητικό κάπνισμα.

Σχεδόν το 40% αυτών των θανάτων αποδίδεται σε καρδιαγγειακά νοσήματα.

«Θέλαμε να απαντήσουμε σε ένα ερώτημα που συζητείται εδώ και χρόνια: η βλάβη προκαλείται από τη νικοτίνη ή από το κάπνισμα;», εξηγεί ο επικεφαλής συγγραφέας της ανασκόπησης, καθηγητής Thomas Münzel από το Πανεπιστημιακό Ιατρικό Κέντρο του Mainz, στη Γερμανία.

«Δείχνουμε πλέον ότι η νικοτίνη ενεργοποιεί υποδοχείς στα κύτταρα των αγγείων, οι οποίοι απενεργοποιούν το ένζυμο που διατηρεί τα αγγεία χαλαρά και ανοιχτά. Αυτό προκαλεί την απελευθέρωση βλαπτικών μορίων στο αγγειακό τοίχωμα και πυροδοτεί έναν αυτοενισχυόμενο κύκλο φλεγμονής και σχηματισμού θρόμβων. Η οδός αυτή ενεργοποιείται ανεξάρτητα από τον τρόπο με τον οποίο χορηγείται η νικοτίνη».

Δύο διαφορετικοί μηχανισμοί βλάβης

Σύμφωνα με την ανασκόπηση, η νικοτίνη επηρεάζει τα αγγεία μέσω δύο διαφορετικών οδών.

Στο ενδοθήλιο, δηλαδή την εσωτερική επένδυση των αγγείων, καταστέλλει την προστακυκλίνη, μια ουσία που συμβάλλει στη διαστολή των αγγείων, ενώ παράλληλα προκαλεί την απελευθέρωση της ενδοθηλίνης-1, μιας από τις ισχυρότερες ορμόνες του οργανισμού που προκαλούν αγγειόσπαση.

Παράλληλα, η νικοτίνη δρα απευθείας στα κύτταρα των λείων μυϊκών ινών των αγγείων, επηρεάζοντας τους διαύλους καλίου και τη διαχείριση του ασβεστίου. Το αποτέλεσμα είναι να ευνοείται η σύσπαση των αγγείων ακόμη και όταν το ενδοθήλιο δεν έχει υποστεί άμεση βλάβη.

«Η νικοτίνη δεν απενεργοποιεί μόνο την προστατευτική επένδυση των αγγείων – συσφίγγει άμεσα και τους μυς γύρω από αυτά», σημειώνει ο καθηγητής Münzel.

«Πρόκειται για δύο ξεχωριστές οδούς επίθεσης που συγκλίνουν στο ίδιο αποτέλεσμα: ένα αγγείο που συστέλλεται περισσότερο, χαλαρώνει λιγότερο και είναι πιο επιρρεπές στον σχηματισμό θρόμβων».

Ποια προϊόντα είναι πιο επιβαρυντικά

Οι ερευνητές διαμορφώνουν επίσης μια ιεράρχηση του καρδιαγγειακού κινδύνου ανά κατηγορία προϊόντος.

Στην υψηλότερη θέση βρίσκονται τα προϊόντα καύσης, όπως τα τσιγάρα και οι ναργιλέδες. Ακολουθούν τα θερμαινόμενα προϊόντα καπνού, τα ηλεκτρονικά τσιγάρα και, στη συνέχεια, τα από του στόματος προϊόντα νικοτίνης, όπως ο καπνός μάσησης και τα σακουλάκια νικοτίνης. Η πλήρης αποχή από τη νικοτίνη αποτελεί τη μόνη επιλογή χωρίς σχετικό κίνδυνο.

«Τα ηλεκτρονικά τσιγάρα και τα προϊόντα θερμαινόμενου καπνού προωθήθηκαν αρχικά ως εναλλακτικές με μειωμένο κίνδυνο σε σχέση με τα συμβατικά τσιγάρα, όμως τα δεδομένα μας δείχνουν ότι αυτά τα προϊόντα βρίσκονται σε ένα συνεχές καρδιαγγειακού κινδύνου και όχι εκτός αυτού», λέει ο καθηγητής Münzel.

«Η αποφυγή της καύσης μειώνει σαφώς τη βλάβη – αλλά δεν την εξαλείφει».

Ο καθηγητής Filippo Crea, επίσης συγγραφέας της ανασκόπησης, υπογραμμίζει ότι η μελέτη καλύπτει ένα σημαντικό κενό στην υπάρχουσα γνώση.

«Η ανασκόπηση αυτή κλείνει ένα σημαντικό κενό στα διαθέσιμα στοιχεία, αξιολογώντας για πρώτη φορά παράλληλα τα υπάρχοντα μηχανιστικά, βιοδεικτικά και κλινικά δεδομένα για διαφορετικά προϊόντα, αντί να εξετάζει κάθε προϊόν μεμονωμένα», αναφέρει.

«Είναι πλέον σαφές ότι η νικοτίνη αποτελεί ενεργό παράγοντα της ενδοθηλιακής δυσλειτουργίας, του πρώιμου σταδίου στην πορεία προς την αθηροσκλήρωση, την υπέρταση και την καρδιακή ανεπάρκεια – και μόνο η αποχή είναι απαλλαγμένη από κίνδυνο».

Έμφαση στην πρόληψη και τους νέους

Οι συγγραφείς επισημαίνουν ότι η νικοτίνη συχνά παρουσιάζεται ως κάτι περισσότερο από ένα ήπιο διεγερτικό, αντίστοιχο με την καφεΐνη. Ωστόσο, η εξαρτησιογόνος δράση της κατατάσσεται, σύμφωνα με τους ερευνητές, σε επίπεδα συγκρίσιμα με εκείνα ουσιών όπως η κοκαΐνη και η ηρωίνη.

«Η καρδιαγγειακή τοξικότητα της νικοτίνης σε μοριακό επίπεδο, σε συνδυασμό με την τεκμηριωμένη υψηλή δυνατότητά της να προκαλεί εξάρτηση, ενισχύει την ανάγκη για ένα συνεκτικό ρυθμιστικό πλαίσιο που θα βασίζεται στη νικοτίνη και όχι το σημερινό μωσαϊκό κανόνων ανά προϊόν», τονίζει ο καθηγητής Münzel.

Ο πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Καρδιολογικής Εταιρείας, καθηγητής Thomas F. Lüscher, επισημαίνει ότι τα ευρήματα έχουν άμεση σημασία για τη δημόσια υγεία.

«Η έρευνα αυτή υπογραμμίζει γιατί η Ευρωπαϊκή Καρδιολογική Εταιρεία και η ΕΕ ζητούν επικαιροποιημένη νομοθεσία για τον καπνό και τη νικοτίνη, ως αναπόσπαστο μέρος του Σχεδίου για Ασφαλείς Καρδιές. Τα στοιχεία είναι σαφή: η νικοτίνη δεν μπορεί να θεωρείται αβλαβής».

«Πρέπει να το λάβουμε σοβαρά υπόψη στον τρόπο με τον οποίο τα προϊόντα αυτά ρυθμίζονται, διαφημίζονται και παρουσιάζονται στο κοινό, ιδιαίτερα στους νέους», προσθέτει.