Η συχνή κατανάλωση ενεργειακών ποτών από εφήβους δεν αφορά μόνο την πρόσληψη ζάχαρης ή καφεΐνης. Μπορεί να αποτελεί και ένδειξη ότι ένας έφηβος δεν κοιμάται επαρκώς, δεν ξεκουράζεται και αναζητά έναν γρήγορο τρόπο για να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις της καθημερινότητας.

Με αφορμή τη δημοσίευση μελέτης του ΤΕΦΑΑ του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας στο επιστημονικό περιοδικό Nutrients, με τίτλο «Energy Drink Use and Adolescent Sleep Debt: Implications for Obesity, Cognition, and Physical Activity», ο καθηγητής του ΤΕΦΑΑ του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, Δρ. Γεώργιος Κ. Σακκάς, εξηγεί στο ΑΠΕ-ΜΠΕ γιατί το ζήτημα των ενεργειακών ποτών στην εφηβεία συνδέεται με έναν ευρύτερο τρόπο ζωής, που αφορά τον ύπνο, τη φυσική δραστηριότητα, τη γνωσιακή λειτουργία και τη σωματική υγεία.

Ένας φαύλος κύκλος κόπωσης

Τα ενεργειακά ποτά συχνά παρουσιάζονται ως μια εύκολη λύση για περισσότερη ενέργεια, καλύτερη συγκέντρωση στο διάβασμα ή μεγαλύτερη απόδοση στον αθλητισμό. Ωστόσο, πίσω από αυτή τη συνήθεια μπορεί να βρίσκεται ένα σημαντικότερο πρόβλημα: η έλλειψη ύπνου.

Ο ύπνος στην εφηβεία είναι απαραίτητος για τη μνήμη και τη μάθηση, τη ρύθμιση της διάθεσης και της όρεξης, την ανάπτυξη και την αποκατάσταση του οργανισμού, αλλά και για τη διάθεση του εφήβου να κινηθεί και να συμμετάσχει σε φυσικές δραστηριότητες.

Όταν ο ύπνος περιορίζεται ή διαταράσσεται, ο έφηβος μπορεί να αισθάνεται μεγαλύτερη κόπωση και να αναζητά καφεΐνη για να παραμείνει σε εγρήγορση. Η κατανάλωση ενός ενεργειακού ποτού, ιδιαίτερα αργά μέσα στην ημέρα, μπορεί με τη σειρά της να επηρεάσει τον ύπνο, δημιουργώντας έναν φαύλο κύκλο: λιγότερος ύπνος, περισσότερη ανάγκη για διέγερση, μεγαλύτερη κόπωση και μειωμένη διάθεση για σωματική δραστηριότητα.

«Το βασικό μήνυμα της έρευνας είναι ότι μπορεί να είναι ένα σημάδι ότι ένα παιδί δεν κοιμάται αρκετά και προσπαθεί να "λειτουργήσει" με τεχνητή ενέργεια. Αυτό μας ενδιαφέρει, γιατί ο ύπνος συνδέεται με τη συγκέντρωση, τη διάθεση, την όρεξη, τη σωματική δραστηριότητα και τελικά με τον κίνδυνο αύξησης βάρους», τονίζει ο κ. Σακκάς.

Τα ενεργειακά ποτά προκαλούν παχυσαρκία;

Η σχέση ανάμεσα στην κατανάλωση ενεργειακών ποτών και την παχυσαρκία χρειάζεται, σύμφωνα με τον καθηγητή, να ερμηνεύεται με προσοχή.

«Όχι, αυτό θα ήταν υπερβολικό. Δεν λέμε ότι ένα ενεργειακό ποτό από μόνο του προκαλεί παχυσαρκία. Λέμε ότι μπορεί να είναι μέρος ενός κύκλου: ο έφηβος κοιμάται λίγο, νιώθει κουρασμένος, πίνει ενεργειακό ποτό, η καφεΐνη μπορεί να καθυστερήσει τον ύπνο του, την επόμενη μέρα νιώθει πάλι κουρασμένος και έτσι μειώνεται η διάθεση για σωματική δραστηριότητα και συμμετοχή σε σπορ. Αν αυτό συνδυαστεί με πολλές ώρες οθόνης, κακή διατροφή και ελάχιστο χρόνο για φυσική δραστηριότητα, τότε μπορεί να συμβάλει σε αυξημένο κίνδυνο παχυσαρκίας».

Τι ισχύει για τα ενεργειακά ποτά «zero»

Μια συχνή παρανόηση αφορά τα ενεργειακά ποτά χωρίς ζάχαρη. Το γεγονός ότι ένα προϊόν είναι «zero» δεν σημαίνει ότι δεν μπορεί να επηρεάσει τον ύπνο.

«Ναι, αλλά η διαφορά δεν είναι τόσο απλή. Τα ποτά με ζάχαρη προσθέτουν θερμίδες και συχνά συνδέονται με ένα γενικότερο ανθυγιεινό διατροφικό μοτίβο. Τα ποτά χωρίς ζάχαρη αφαιρούν αυτό το άμεσο θερμιδικό φορτίο, αλλά συνήθως εξακολουθούν να περιέχουν καφεΐνη. Άρα ένα "zero" ενεργειακό ποτό μπορεί να μην προσθέτει ζάχαρη, αλλά αν καταναλωθεί το απόγευμα ή το βράδυ μπορεί να επηρεάσει τον ύπνο και την επόμενη ημέρα την κόπωση, τη διάθεση και τη συγκέντρωση», εξηγεί ο κ. Σακκάς.

Η επίδραση στη συγκέντρωση και τη μάθηση

Πολλοί έφηβοι καταφεύγουν στα ενεργειακά ποτά για να παραμείνουν ξύπνιοι, ιδιαίτερα όταν έχουν διάβασμα ή εξετάσεις. Η προσωρινή αίσθηση εγρήγορσης, όμως, δεν σημαίνει απαραίτητα καλύτερη γνωσιακή λειτουργία.

Όπως εξηγεί ο καθηγητής, η καφεΐνη μπορεί αρχικά να κάνει τον έφηβο να αισθάνεται περισσότερο ξύπνιος. Εάν όμως επηρεάσει την ποιότητα ή τη διάρκεια του ύπνου, την επόμενη ημέρα μπορεί να υπάρξουν δυσκολίες στην προσοχή, στη μνήμη εργασίας, στη λήψη αποφάσεων και στον αυτοέλεγχο.

«Δεν μιλάμε για "μόνιμη γνωστική έκπτωση" ή κάτι τέτοιο. Μιλάμε για γνωσιακή επιβάρυνση: λιγότερη ικανότητα συγκέντρωσης, χειρότερες αποφάσεις, περισσότερη παρορμητικότητα και δυσκολία να αντισταθούν σε γλυκά, σνακ ή καθιστικές συνήθειες».

Το ζήτημα, επομένως, δεν αφορά μόνο τις σχολικές επιδόσεις. Ο ανεπαρκής ύπνος μπορεί να επηρεάσει συνολικά την ικανότητα του εφήβου να οργανώσει την ημέρα του και να διαχειριστεί τις καθημερινές του επιλογές.

«Ο ύπνος επηρεάζει το σχολείο, αλλά και την καθημερινή αυτορρύθμιση. Ένας κουρασμένος έφηβος μπορεί να δυσκολεύεται να οργανώσει το διάβασμά του, να σηκωθεί να πάει στην προπόνηση, να επιλέξει πιο υγιεινό φαγητό ή να ελέγξει τη χρήση οθόνης. Έτσι η γνωσιακή επίδραση του κακού ύπνου δεν είναι μόνο "διάβασα λιγότερο καλά". Είναι και "δεν μπορώ να διαχειριστώ τόσο καλά τη συμπεριφορά μου μέσα στην ημέρα"».

Ο ρόλος του ύπνου στην ανάπτυξη

Η εφηβεία είναι περίοδος ταχείας σωματικής και πνευματικής ανάπτυξης και ο βαθύς ύπνος έχει ιδιαίτερη σημασία για τις διαδικασίες αποκατάστασης του οργανισμού.

«Η αυξητική ορμόνη εκκρίνεται κυρίως κατά τη διάρκεια του βαθιού ύπνου και είναι σημαντική για την ανάπτυξη, την αποκατάσταση των ιστών, τη μυϊκή προσαρμογή και γενικά την αναβολική λειτουργία του οργανισμού. Πρέπει όμως να είμαστε προσεκτικοί: δεν έχουμε αποδείξει ότι τα ενεργειακά ποτά μειώνουν άμεσα την αυξητική ορμόνη στους εφήβους. Αυτό που λέμε είναι πιο ισορροπημένο: όταν ο ύπνος είναι συστηματικά λίγος ή κακής ποιότητας, ο οργανισμός χάνει μέρος του χρόνου που χρειάζεται για βιολογική αποκατάσταση. Αυτό μπορεί να έχει σημασία για την ανάπτυξη, τη φυσική κατάσταση και τη σύσταση σώματος».

Ο ίδιος υπογραμμίζει τη συνολική σημασία του ύπνου στην εφηβεία:

«Η εφηβεία είναι περίοδος ανάπτυξης, μάθησης και έντονων αλλαγών. Ο έφηβος χρειάζεται επαρκή ύπνο για να συγκεντρώνεται, να θυμάται καλύτερα, να ρυθμίζει τη διάθεσή του και να έχει ενέργεια για κίνηση. Όταν ο ύπνος είναι λίγος ή ακανόνιστος, μπορεί να αυξηθεί η κόπωση, η επιθυμία για γλυκά ή εύκολες θερμίδες και η καθιστική συμπεριφορά. Γι' αυτό η παχυσαρκία στην εφηβεία δεν είναι μόνο θέμα θερμίδων. Είναι και θέμα ύπνου, αποκατάστασης και καθημερινών συνηθειών».

Τι πρέπει να ρωτούν οι γονείς

Για τους γονείς και τους παιδίατρους, η απλή ερώτηση «πίνεις ενεργειακά ποτά;» δεν αρκεί. Σημασία έχει να διερευνηθεί πόσο συχνά τα καταναλώνει ο έφηβος, σε ποια ποσότητα και, κυρίως, για ποιον λόγο.

Εξίσου σημαντικό είναι να εξετάζεται η ώρα που κοιμάται, η ποιότητα του ύπνου, το αν ξυπνά ξεκούραστος, ο χρόνος που περνά μπροστά σε οθόνες το βράδυ και το αν έχει αρκετή ενέργεια για άσκηση και άλλες δραστηριότητες.

Σε περιπτώσεις όπου συνυπάρχουν προβλήματα όπως παχυσαρκία, διαταραχές ύπνου, μαθησιακές δυσκολίες ή συμπτώματα διάσπασης της προσοχής, η αξιολόγηση του συνολικού τρόπου ζωής του εφήβου αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία.

«Το ερώτημα δεν είναι μόνο τι πίνει ένας έφηβος»

Το ζητούμενο, σύμφωνα με τον κ. Σακκά, δεν είναι απλώς η απαγόρευση των ενεργειακών ποτών, αλλά η αντιμετώπιση των αιτιών που οδηγούν έναν έφηβο στην ανάγκη για συνεχή διέγερση.

«Η λύση δεν είναι μόνο η απαγόρευση. Χρειάζεται συνδυασμός: λιγότερη καφεΐνη, ειδικά το απόγευμα και το βράδυ, καλύτερες συνήθειες ύπνου, περιορισμός οθονών πριν τον ύπνο, υποστήριξη της φυσικής δραστηριότητας και ενημέρωση στο σχολείο και στην οικογένεια. Το ερώτημα δεν είναι μόνο τι πίνει ένας έφηβος. Είναι γιατί νιώθει ότι χρειάζεται ένα διεγερτικό για να αντέξει την ημέρα. Αν απαντήσουμε σε αυτό, τότε μπορούμε να βοηθήσουμε ουσιαστικά».

Πηγή: ΑΠΕ -ΜΠΕ