Το Ηνωμένο Βασίλειο οδεύει προς μία από τις πιο ριζοσπαστικές αντικαπνιστικές πολιτικές στην Ευρώπη, καθώς το Tobacco and Vapes Bill εισάγει την απαγόρευση πώλησης καπνού σε όσους έχουν γεννηθεί μετά την 1η Ιανουαρίου 2009. Η κυβέρνηση των Εργατικών συνεχίζει την πρωτοβουλία που ξεκίνησε επί Ρίσι Σούνακ, με στόχο μια «γενιά χωρίς καπνό» και μείωση του κόστους των σχετιζόμενων ασθενειών στο Εθνικό Σύστημα Υγείας (NHS) της χώρας.
Παράλληλα, αυστηροποιούνται οι κανόνες στο άτμισμα με περιορισμούς σε αρώματα, συσκευασίες και μάρκετινγκ, καθώς οι αρχές ανησυχούν για την εκτόξευση της χρήσης ηλεκτρονικού τσιγάρου από εφήβους.
Το νομικό εμπόδιο στη Βόρεια Ιρλανδία
Η πιο σύνθετη πρόκληση εντοπίζεται στη Βόρεια Ιρλανδία, όπου το Windsor Framework επιβάλλει ευθυγράμμιση με τμήματα της ενιαίας αγοράς της ΕΕ στην μετά Brexit εποχή, συμπεριλαμβανομένης της οδηγίας για τα προϊόντα καπνού (TPD2). Η οδηγία δεν επιτρέπει στα κράτη-μέλη να απαγορεύσουν πλήρως την πώληση καπνού σε ενήλικες, γεγονός που καθιστά τη διαγενεακή απαγόρευση –την απαγόρευση δηλαδή για συγκεκριμένες γενιές και δη όσους έχουν γεννηθεί μετά την 1η Ιανουάριου του 2009 - ασύμβατη με τους κανόνες που εξακολουθούν να ισχύουν στη Βόρεια Ιρλανδία.
Ως αποτέλεσμα, το Λονδίνο κοινοποίησε το νομοσχέδιο στην πλατφόρμα TRIS, δίνοντας στην Κομισιόν και στα κράτη-μέλη το δικαίωμα να το εξετάσουν ως πιθανό εμπόδιο στην εσωτερική αγορά.
Τρία κράτη-μέλη μπλοκάρουν: detailed opinions από Ρουμανία, Σλοβακία και Ελλάδα
Στην πλατφόρμα γνωστοποιήσεων της ΕΕ TRIS, τρεις χώρες – Ρουμανία, Σλοβακία και Ελλάδα – έχουν υποβάλλει τις θέσεις τους, εκφράζοντας επίσημα την αντίθεσή τους σε τέτοιου είδους διαγενεακές απαγορεύσεις.
Η διαδικασία αυτή δεν είναι τυπική. Παρατείνει τον χρόνο αξιολόγησης και υποχρεώνει το Ηνωμένο Βασίλειο να απαντήσει τεκμηριωμένα, καθιστώντας το ρυθμιστικό πλάνο πολιτικά και νομικά πιο δύσκολο.
Το προηγούμενο της Δανίας
Η Κομισιόν έχει ήδη επιδείξει αυστηρή στάση απέναντι σε αντίστοιχες πρωτοβουλίες. Το 2022 η Δανία είχε επιχειρήσει να εφαρμόσει παρόμοιο σύστημα «γενιάς χωρίς καπνό», αλλά τελικά απέσυρε τη ρύθμιση μετά από προειδοποίηση των Βρυξελλών ότι θα παραβίαζε την TPD2 και τους κανόνες της ενιαίας αγοράς.
Το Δανικό παράδειγμα θεωρείται ενδεικτικό του πώς μπορεί να εξελιχθεί και η περίπτωση του Ηνωμένου Βασιλείου, ιδίως ως προς τη Βόρεια Ιρλανδία.
Ανησυχίες για έκρηξη του παράνομου εμπορίου
Οι λιανέμποροι και οι ειδικοί προειδοποιούν ότι αν εφαρμοστούν διαφορετικοί κανόνες σε Βόρεια Ιρλανδία και Μεγάλη Βρετανία, το κενό θα λειτουργήσει ως καταλύτης για αύξηση του παράνομου εμπορίου.
Παρά τη μείωση 41% στις νόμιμες πωλήσεις καπνού μεταξύ 2022 και 2024, τα ποσοστά καπνίσματος παραμένουν σταθερά, στοιχείο που δείχνει ότι η μαύρη αγορά επεκτείνεται.
Σήμερα σχεδόν ένα στα έξι τσιγάρα εκτιμάται ότι διακινείται παράνομα.
Το παράδειγμα της Αυστραλίας – όπου αυστηρές ρυθμίσεις οδήγησαν σε παράνομο εμπόριο αξίας περίπου A$5 δισ. (δηλαδή σχεδόν 2.8 δις. ευρώ) και σε αύξηση επιθέσεων κατά αδειοδοτημένων καταστημάτων – ενισχύει αυτούς τους φόβους.
Η Ελλάδα ως θετικό πρότυπο νομοθέτη
Παρά την αντίθεσή της στο συγκεκριμένο μοντέλο απαγόρευσης, η Ελλάδα αναδεικνύεται σε θετικό παράδειγμα προοδευτικού νομοθέτη. Το Υπουργείο Υγείας έχει διαμορφώσει ένα από τα πιο ολοκληρωμένα συστήματα προστασίας των ανηλίκων από προϊόντα καπνού και ατμίσματος στην Ευρώπη, γεγονός που αναγνωρίζεται διεθνώς.
Το πολιτικό στοίχημα των επόμενων μηνών
Καθώς το νομοσχέδιο συνεχίζει την πορεία του στο βρετανικό κοινοβούλιο, η έκβασή του θα εξαρτηθεί από τις διαπραγματεύσεις με τις Βρυξέλλες και τις νομικές προσαρμογές που ίσως απαιτηθούν για τη Βόρεια Ιρλανδία. Η υπόθεση υπενθυμίζει ότι, ακόμη και μετά το Brexit, η ευρωπαϊκή ρυθμιστική πραγματικότητα εξακολουθεί να επηρεάζει κρίσιμους τομείς της βρετανικής πολιτικής.
