Πολλοί άνθρωποι ρωτούν συχνά τους ειδικούς σχετικά με την ψυχοπάθεια. Σχεδόν όλοι πιστεύουν ότι είχαν έναν πρώην σύντροφο, έναν εργοδότη, έναν γείτονα ή έναν συγγενή που παρουσίαζε ψυχοπαθητικά χαρακτηριστικά. Ο κόσμος θέλει να μάθει πώς αναγνωρίζεται η ψυχοπάθεια και αν μπορεί να εξηγήσει διάφορες επιβλαβείς συμπεριφορές.

Είναι εύκολο να καταλάβει κανείς γιατί συμβαίνει αυτό. Οι ψυχοπαθητικοί χαρακτήρες βρίσκονται παντού: σε βιβλία, ταινίες, άρθρα εφημερίδων και επιστημονικές μελέτες.

Ωστόσο, ενώ αυτές οι ερωτήσεις γίνονται συνήθως με βεβαιότητα, οι απαντήσεις είναι πολύ λιγότερο ξεκάθαρες. Στην πραγματικότητα, ολοένα και περισσότερες ακαδημαϊκές μελέτες δεν βρίσκουν επαρκή στοιχεία ότι η ψυχοπάθεια υπάρχει ως διακριτή οντότητα. Μήπως πρόκειται για κάτι που επινοήσαμε επειδή μας βολεύει, αντικαθιστώντας παλαιότερες έννοιες του καλού και του κακού; Κάποιοι ειδικοί το πιστεύουν. Ωστόσο δεν υπάρχουν βεβαιότητες

Η ψυχοπάθεια συνήθως συνδέεται με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά: έλλειψη ενσυναίσθησης και μεταμέλειας, σκληρότητα, παρορμητικότητα, επιφανειακά συναισθήματα, αλαζονεία και χειριστική συμπεριφορά.

Όλοι έχουμε συναντήσει ανθρώπους με συνδυασμό αυτών των χαρακτηριστικών. Ίσως να είναι συναισθηματικά ψυχροί, σκληροί, ψεύτες ή ακόμη και βίαιοι. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι τέτοια χαρακτηριστικά υπάρχουν. Το δύσκολο είναι να αποδειχθεί ότι όσοι θεωρούνται ψυχοπαθείς τα διαθέτουν με τον τρόπο που περιγράφεται. Και αυτό πιθανώς οφείλεται στο χάσμα ανάμεσα στο πώς φανταζόμαστε την ψυχοπάθεια και στο πώς πραγματικά εκδηλώνεται η ψυχοπαθητική προσωπικότητα στην καθημερινή ζωή.

Το παράδοξο της ενσυναίσθησης

Μια πρόσφατη συστηματική ανασκόπηση 66 μελετών με 5.711 άτομα, που αξιολογήθηκαν με το εργαλείο Hare Psychopathy Checklist (PCL), διαπίστωσε ότι στο 89% των τεστ δεν υπήρχαν αποδείξεις πως τα άτομα με ψυχοπαθητικά χαρακτηριστικά είχαν λιγότερη ενσυναίσθηση από τους υπόλοιπους.

Αν η ψυχοπάθεια ορίζεται από την έλλειψη ενσυναίσθησης, γιατί είναι τόσο δύσκολο να αποδειχθεί αυτό; Με την πρώτη ματιά, αυτό φαίνεται να αμφισβητεί ολόκληρη την έννοια της ψυχοπάθειας.

Παρόμοια ασαφή αποτελέσματα έχουν προκύψει και για άλλα χαρακτηριστικά που συνδέονται με την ψυχοπάθεια, όπως τα επιφανειακά συναισθήματα ή η έλλειψη φόβου. Έρευνες που μετρούν αντιδράσεις όπως η εφίδρωση, τα αντανακλαστικά τρόμου ή η αύξηση των καρδιακών παλμών δεν έχουν καταλήξει σε σταθερά συμπεράσματα.

Ακόμη και οι ισχυρισμοί ότι τα άτομα με ψυχοπάθεια παρουσιάζουν σοβαρές διαταραχές στην ηθική σκέψη έχουν αμφισβητηθεί.

Μια «ζόμπι ιδέα»;

Ορισμένοι ερευνητές προχωρούν ακόμη περισσότερο, χαρακτηρίζοντας την ψυχοπάθεια ως μια «ζόμπι ιδέα» — μια έννοια που εξακολουθεί να θεωρείται αποδεκτή παρά τα αδύναμα ή αντιφατικά στοιχεία που τη στηρίζουν.

Η ιδέα είναι ότι η ψυχοπάθεια παραμένει δημοφιλής επειδή είναι ελκυστική και απλή ως εξήγηση. Όπως παλαιότερες επιστημονικές θεωρίες που διατηρήθηκαν για αιώνες, προσφέρει έναν εύκολο τρόπο να ερμηνεύσουμε συμπεριφορές που μας προκαλούν φόβο ή αποστροφή.

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο διαβόητος κατά συρροή δολοφόνος Ted Bundy. Παρά τα φρικτά εγκλήματά του, δεν έδειχνε μεταμέλεια και συχνά εμφανιζόταν χαμογελαστός και γοητευτικός. Για τους περισσότερους ανθρώπους αυτό είναι αδιανόητο, γι’ αυτό και ο Bundy χαρακτηρίστηκε αμέτρητες φορές ως ψυχοπαθής.

Όμως εδώ ακριβώς βρίσκεται και το πρόβλημα. Η ανθρώπινη συμπεριφορά σπάνια είναι τόσο ξεκάθαρη. Ο ίδιος ο Bundy αντιμετώπιζε και άλλα προβλήματα, όπως εμμονές και ζητήματα κατάχρησης ουσιών.

Η μέτρηση της ψυχοπάθειας

Στην ψυχιατρική και τη δικαστική ψυχολογία, η ψυχοπάθεια μετριέται κυρίως με εργαλεία όπως το Psychopathy Checklist-Revised (PCL-R), που συνδυάζει συνεντεύξεις, στοιχεία συμπεριφοράς και ιστορικό ζωής.

Οι ειδικοί εξετάζουν χαρακτηριστικά όπως η επιφανειακή γοητεία, η παθολογική ψευδολογία και η έλλειψη μεταμέλειας, μαζί με συμπεριφορές όπως η παραβατικότητα, οι ασταθείς σχέσεις, η επιθετικότητα και το εγκληματικό παρελθόν.

Παρότι αυτά τα εργαλεία θεωρούνται χρήσιμα, ιδιαίτερα σε φυλακές και ψυχιατρικές δομές, η ψυχοπάθεια δεν περιλαμβάνεται ως επίσημη διάγνωση στο Διαγνωστικό και Στατιστικό Εγχειρίδιο Ψυχικών Διαταραχών (DSM). Αντίθετα, σχετίζεται στενά με την αντικοινωνική διαταραχή προσωπικότητας.

Πραγματικό πρόβλημα ο τρόπος μέτρησης

Πολλοί επιστήμονες πιστεύουν ότι το βασικό πρόβλημα βρίσκεται στον τρόπο μέτρησης της ψυχοπάθειας.

Οι περισσότερες έρευνες για την ενσυναίσθηση βασίζονται σε εργαστηριακές δοκιμασίες ή ερωτηματολόγια αυτοαξιολόγησης για παράδειγμα, ζητούν από κάποιον να αναγνωρίσει συναισθήματα σε πρόσωπα ή να περιγράψει πώς θα αντιδρούσε σε ένα υποθετικό σενάριο.

Όμως η ενσυναίσθηση δεν είναι μία ενιαία ικανότητα. Περιλαμβάνει αναγνώριση συναισθημάτων, κατανόηση προθέσεων και κατάλληλη συναισθηματική ανταπόκριση. Κάποιος μπορεί να αντιλαμβάνεται τη δυσφορία ενός άλλου ανθρώπου χωρίς να νιώθει συμπόνια ή να μπορεί να «απενεργοποιεί» την ενσυναίσθησή του όταν τον εξυπηρετεί.

Αυτό σημαίνει ότι οι μελέτες ίσως μετρούν διαφορετικές πλευρές του ίδιου φαινομένου, οδηγώντας σε αντιφατικά αποτελέσματα.

Υπάρχουν διαφορετικά είδη ψυχοπάθειας;

Ένα ακόμη πρόβλημα είναι ότι η ψυχοπάθεια αντιμετωπίζεται συχνά ως μια ξεκάθαρη περίπτωση: κάποιος είτε είναι ψυχοπαθής είτε όχι.

Ωστόσο, η σύγχρονη έρευνα για την προσωπικότητα δείχνει ότι χαρακτηριστικά όπως η ενσυναίσθηση, η παρορμητικότητα και η συναισθηματική ρύθμιση βρίσκονται σε ένα συνεχές φάσμα και διαφέρουν από άνθρωπο σε άνθρωπο.

Παράλληλα, η ψυχοπάθεια φαίνεται να εκδηλώνεται διαφορετικά σε άνδρες και γυναίκες. Η μεγαλύτερη μερίδα των ερευνών έχει γίνει σε άνδρες κρατούμενους, γεγονός που ενδέχεται να περιορίζει την κατανόηση άλλων μορφών έκφρασης αυτών των χαρακτηριστικών.

Γιατί έχει σημασία

Όλα αυτά βοηθούν να κατανοήσουμε το γιατί η ψυχοπάθεια μοιάζει ταυτόχρονα οικεία αλλά και ασαφής έννοια.

Τα χαρακτηριστικά που συνδέονται με αυτήν όπως η συναισθηματική αποστασιοποίηση, η μειωμένη ενσυναίσθηση και η παρορμητικότητα, υπάρχουν πράγματι. Όμως σπάνια εμφανίζονται με τον ξεκάθαρο και σταθερό τρόπο που υποδεικνύουν οι διαγνωστικές ετικέτες.

Αυτό έχει πρακτικές συνέπειες. Στο δικαστικό σύστημα μπορεί να επηρεάσει αποφάσεις για την επικινδυνότητα ή την αποκατάσταση ενός κατηγορούμενου. Στον χώρο εργασίας, άτομα με τέτοια χαρακτηριστικά μπορεί να προωθούνται επειδή φαίνονται γοητευτικά και ικανά προς τα ανώτερα στελέχη, ενώ προκαλούν χάος και πίεση στους συναδέλφους τους.

Ίσως λοιπόν το πιο χρήσιμο ερώτημα δεν είναι αν η ψυχοπάθεια υπάρχει ή όχι, αλλά γιατί είναι τόσο δύσκολο να οριστεί και να μετρηθεί με συνέπεια.

Η έννοια ίσως δεν είναι μια «ζόμπι ιδέα». Ίσως απλώς πρόκειται για ένα φαινόμενο που δεν έχουμε ακόμη κατανοήσει πλήρως.

Πηγή: THE CONVERSATION.COM