Στο διήγημα επιστημονικής φαντασίας «Βιβλιοθήκη της Βαβέλ» που εκδόθηκε 1941, ο Χόρχε Λουίς Μπόρχες φαντάζεται ένα σύμπαν φτιαγμένο εξ ολοκλήρου από βιβλία – το κάθε ένα αποτελούμενο από 410 σελίδες, 40 γραμμών η κάθε μία, με 22 γράμματα, τελεία, κόμμα και κενό. Σύμφωνα με τον σπουδαίο χιλιανό συγγραφέα κάπου εκεί μέσα βρίσκονται όλα τα σημαντικά έργα που γράφτηκαν ποτέ, με όλα τα υπόλοιπα απλώς να περιττεύουν .

«Έτσι αισθανθήκαμε όταν η ομάδα μας ξεκίνησε μια συστηματική χαρτογράφηση της έρευνας για την αντοχή στα αντιβιοτικά, εξετάζοντας πάνω από 13.000 μελέτες για να βρούμε τις λίγες σχετικές με το αντικείμενό μας. Όλες ήταν έγκυρες επιστημονικές εργασίες, αλλά ο όγκος ήταν τέτοιος που έκανε ακόμη και τους πιο ενθουσιώδεις συνεργάτες μας να χλομιάζουν. Περιπλανιόμασταν στη δική μας εικονική Βαβέλ. Η κλίμακα αυτή αντανακλά την επείγουσα ανάγκη αντιμετώπισης της μικροβιακής αντοχής (AMR) – μιας παγκόσμιας απειλής για την υγεία, την ασφάλεια τροφίμων και τη γεωργία, που μπορεί να προκαλεί έως και 10 εκατομμύρια θανάτους ετησίως μέχρι το 2050, ξεπερνώντας τους 8,2 εκατομμύρια θανάτους που σήμερα προκαλεί ο καρκίνος», λέει ο Τζάνι Λο Ιάκονο, Αναπληρωτής Καθηγητής Βιοστατιστικής και Επιδημιολογίας στη Σχολή Κτηνιατρικής, Επιστημών Υγείας και Ιατρικής, Πανεπιστήμιο του Σάρεϊ. Ο ίδιος στις παρακάτω γραμμές αναλύει το που πρέπει να στοχεύσει πλέον η επιστημονική έρευνα για την αντοχή των μικροβίων στα αντιβιοτικά.

Ο μακρύς αγώνας ενάντια στην αντοχή

Εστιάζοντας στα αντιβιοτικά, ο νομπελίστας Σέλμαν Γουάκσμαν τα όρισε ως «μια ένωση που παράγεται από μικρόβιο για να καταστρέψει άλλα μικρόβια». Οι άνθρωποι γνώριζαν και αξιοποιούσαν αυτή την αρχή εδώ και χιλιετίες, από την εφαρμογή καταπλασμάτων με μούχλα σε πληγές έως τη «χρυσή εποχή» των αντιβιοτικών (1940–1960), όταν η ανακάλυψη νέων φαρμάκων δημιούργησε αισιοδοξία ότι οι μολυσματικές ασθένειες σύντομα θα ανήκαν στο παρελθόν για τις ανεπτυγμένες χώρες.

Ήταν η εποχή που γέννησε τη συχνά επαναλαμβανόμενη και παρερμηνευμένη δήλωση που αποδίδεται στον Γενικό Χειρουργό των ΗΠΑ, Γουίλιαμ Στιούαρτ: «Ήρθε η ώρα να κλείσουμε το βιβλίο για τις λοιμώδεις ασθένειες και να κηρύξουμε τον πόλεμο κατά της πανούκλας...». Στην πραγματικότητα, ο Στιούαρτ ποτέ δεν ισχυρίστηκε ότι οι λοιμώξεις «νικήθηκαν». Ζητούσε απλώς μεγαλύτερη προσοχή στις χρόνιες ασθένειες –μια λογική προτεραιότητα για την εποχή. Όμως με την άνοδο της μικροβιακής αντοχής τα τελευταία χρόνια, ίσως ήρθε η ώρα να αλλάξουν οι ισορροπίες.

Το αυξανόμενο πρόβλημα

Η αντοχή στα αντιβιοτικά συχνά περιγράφεται ως μία «κούρσα εξοπλισμών». Όταν ένα νέο αντιβιοτικό εμφανίζεται, τα ποσοστά ασθενειών πέφτουν αρχικά, ωστόσο μέχρι τα βακτήρια να αναπτύξουν αντοχές. Οι παλιοί κίνδυνοι επανεμφανίζονται, ενώ η παραγωγή νέων αντιβιοτικών μειώνεται.

Η γεωργία αντιμετωπίζει παρόμοιο αγώνα. Υπερβολική χρήση φυτοφαρμάκων και εντομοκτόνων ή ακόμα και ανθεκτικών ποικιλιών καλλιεργειών σταδιακά χάνουν την αποτελεσματικότητά τους, καθώς τα παθογόνα προσαρμόζονται στο νέο περιβάλλον. Αυτό οδηγεί σε κύκλους «άνθησης και κατάρρευσης», που απαιτούν όλο και ισχυρότερα χημικά ή νέες ποικιλίες καλλιεργειών.

Οι ερευνητές πλέον εξερευνούν εναλλακτικές στρατηγικές, όπως η αξιοποίηση των φυσικών διακυμάνσεων των επιδημιών για να οδηγηθούν τα επιβλαβή είδη σε κατάρρευση. Οι επιστήμονες της AMR και οι αγροτικοί ερευνητές μπορούν να μάθουν πολλά ο ένας από τον άλλον.

Ο ρόλος του περιβάλλοντος

Αν και η κατάχρηση και υπερκατανάλωση αντιβιοτικών παραμένει βασικός παράγοντας της μικροβιακής αντοχής, το περιβάλλον παίζει επίσης ρόλο – από την απόρριψη λυμάτων και τη ρύπανση έως τα φυτοφάρμακα, τα λιπάσματα, τη βιομηχανική γειτνίαση και το κλίμα. Η εικόνα περιπλέκεται από τις διαφορές στο τι ελέγχεται (σ.σ.: νερό ποταμών, έδαφος, αέρας) και στο είδος της μόλυνσης όπως τα λύματα ή τα βαρέα μέταλλα). Η εξαγωγή ουσιαστικών συμπερασμάτων από τόσο κατακερματισμένα δεδομένα είναι δύσκολη. Το πρώτο βήμα είναι η συγκέντρωση, η οργάνωση και η διάδοση αυτών μέσω μιας αυστηρής χαρτογράφησης.

Η χαρτογράφηση αποκάλυψε εντυπωσιακά κενά, καθώς από τις 738 μελέτες που εξετάστηκαν, μόλις 16 μελέτησαν το ατμοσφαιρικό περιβάλλον. Τα αερομεταφερόμενα μικρόβια είναι πιο δύσκολο να ανιχνευτούν σε σχέση με αυτά που βρίσκονται το νερό ή το έδαφος, αλλά αυτή η ανισορροπία εγείρει σημαντικά ερωτήματα. Η πλειονότητα της έρευνας επικεντρώνεται στα γλυκά νερά, πιθανώς επειδή είναι πιο εύκολα προσβάσιμα και συνδέονται άμεσα με την ανθρώπινη χρήση, είτε οικιακή είτε γεωργική.

Αυτό εγείρει ένα προκλητικό ερώτημα: μήπως οι επιστήμονες επιλέγουν μερικές φορές ερευνητικά θέματα όχι μόνο με βάση τη σημασία τους για την κοινωνία, αλλά και για λόγους ευκολίας ή πιέσεων που αφορούν τη δημοσίευση, που καθιστούν πιο «ασφαλείς» τις μελέτες;

Είναι προφανές ότι τέτοιες επιλογές μπορούν να στρεβλώσουν τις ερευνητικές προτεραιότητες προς το «εύκολο» αντί προς το «επείγον», αφήνοντας κρίσιμα κενά – ιδιαίτερα στις περιοχές που πλήττονται περισσότερο από την αντοχή στα αντιβιοτικά.

Ανισότητες στην έρευνα

Εντοπίστηκε επίσης μια έντονη ανισορροπία στο πού διεξάγεται η έρευνα για τη μικροβιακή αντοχή. Οι χώρες που είναι πιο ευάλωτες στην αντοχή –δηλαδή οι χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος– αντιπροσώπευαν μόνο ένα μικρό ποσοστό των μελετών. Περιορισμένη επιτήρηση, λιγότερο ρυθμιζόμενη χρήση αντιβιοτικών, υψηλότερη επιβάρυνση νόσων και φτωχότερη διαχείριση αποβλήτων είναι παράγοντες που συνεισφέρουν.

Περίπου το 91% της έρευνας προήλθε από χώρες υψηλού εισοδήματος, με σχεδόν το μισό από την Κίνα και τις ΗΠΑ. Τα τελευταία χρόνια, η Κίνα και η Ινδία –οι μεγαλύτεροι παραγωγοί αντιβιοτικών στον κόσμο– έχουν δημοσιεύσει πολύ περισσότερη έρευνα για την AMR από ό,τι θα προέβλεπε η επένδυσή τους στην έρευνα και ανάπτυξη. Αυτό υποδηλώνει μια στρατηγική έμφαση που ξεπερνά τον κρατικό προϋπολογισμό, πιθανώς αντανακλώντας την κυριαρχία τους στην παραγωγή, τις εθνικές προτεραιότητες υγείας και την αναγνώριση ότι η αντοχή έχει άμεσες οικονομικές και υγειονομικές συνέπειες στο εσωτερικό τους.

Ελάχιστες μελέτες έχουν εξετάσει πώς η κλιματική αλλαγή αλληλεπιδρά με την AMR, αν και αυτός είναι πλέον ένας ταχέως αναπτυσσόμενος τομέας. Τα πρόσφατα δεδομένα δείχνουν ότι η σύνδεση αυτή γίνεται ολοένα και ισχυρότερη. Παρόμοια, μέχρι το 2021 σχεδόν καμία έρευνα δεν είχε εξετάσει τον ρόλο των μικροπλαστικών στη μικροβιακή αντοχή. Ωστόσο το ενδιαφέρον αυξάνεται γρήγορα, με νέες μελέτες να διερευνούν πώς αυτά τα μικροσκοπικά σωματίδια πλαστικού μπορούν να λειτουργήσουν ως επιφάνειες όπου τα βακτήρια ανταλλάσσουν γονίδια αντοχής και ταξιδεύουν μέσω νερού, εδάφους και τροφικών αλυσίδων.

Από τη Βιβλιοθήκη στη Χαρτογράφηση

Η «Βιβλιοθήκη» του Μπόρχες μπορεί θεωρητικά να περιέχει ένα τέλειο ευρετήριο για κάθε σημαντικό βιβλίο. Αλλά κανείς δεν θα το βρει ποτέ. Μια χαρτογράφηση της έρευνας είναι λιγότερο ρομαντική επιδίωξη, αλλά πολύ πιο χρήσιμη καθώς οργανώνει όσα γνωρίζουμε, αποκαλύπτει τα κενά και αναδεικνύει τα μοτίβα. Στον αγώνα κατά της μικροβιακής αντοχής, είναι ένας τρόπος να μπει μια τάξη στο χάος και να προσδιοριστούν τα επόμενα βήματα της έρευνας και της πολιτικής που πρέπει να ακολουθηθεί.

Πηγή: TheConversation.com