Εκατομμύρια άνθρωποι χρησιμοποιούν συσκευές παρακολούθησης υγείας και φυσικής κατάστασης (wearables). Αυτές οι συσκευές μπορούν να είναι χρήσιμες για την καταγραφή της σωματικής δραστηριότητας, της ποιότητας του ύπνου και των καρδιακών παλμών. Ωστόσο, για ορισμένους χρήστες ενδέχεται να έχουν απρόσμενες συνέπειες στην ψυχική τους υγεία και ευεξία.

Πρόσφατα, ένας άνδρας αφηγήθηκε στον γιατρό του μια μάλλον διδακτική ιστορία: Είχε μόλις ολοκληρώσει μια μεγάλη πεζοπορία και αισθανόταν εξαιρετικά. Έριξε όμως μια ματιά στο smartwatch του και πανικοβλήθηκε άμεσα: Καρδιακοί παλμοί 130 ανά λεπτό.

Περίπου μισή ώρα αργότερα συνειδητοποίησε την αιτία του... κακού: το μεγάλο υψόμετρο. Εκείνη τη στιγμή, όμως, είχε περάσει από το στάδιο του να νιώθει απολύτως καλά στο ακριβώς αντίθετο, αυτό του αισθάνεται άσχημα, μόνο και μόνο λόγω της ένδειξης του ρολογιού.

Και δεν είναι ο μόνος. Κάποιοι χρήστες έχουν αναφέρει ότι οι συσκευές αυτές αύξησαν τόσο πολύ το άγχος τους, ώστε τελικά σταμάτησαν να τις φορούν.

Σύγκρουση δεδομένων και προσδοκιών

Ένας βασικός λόγος που οι συσκευές παρακολούθησης υγείας μπορεί να αυξάνουν το άγχος είναι η αναντιστοιχία ανάμεσα σε αυτό που περιμένουμε να συμβαίνει στο σώμα μας και σε αυτό που μας δείχνει η συσκευή.

Ο εγκέφαλος λειτουργεί ως μια «μηχανή προβλέψεων». Δημιουργεί και ανανεώνει συνεχώς ένα νοητικό μοντέλο του περιβάλλοντος, συγκρίνοντας τις προβλέψεις του με τις αισθητηριακές πληροφορίες που λαμβάνει.

Αν έπρεπε να επεξεργάζεται κάθε ερέθισμα από το μηδέν, η διαδικασία θα ήταν αργή και αναποτελεσματική. Αντίθετα, προβλέπει τι αναμένει να συναντήσει, ώστε να ερμηνεύει γρήγορα και συνήθως σωστά τις πληροφορίες που λαμβάνει.

Χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι όταν νομίζουμε ότι το κινητό μας δονήθηκε επειδή περιμένουμε ένα σημαντικό μήνυμα ή όταν μπορούμε να διαβάσουμε μια πρόταση παρά τα ορθογραφικά λάθη, επειδή ο εγκέφαλος «μαντεύει» τι θα έπρεπε να γράφει.

Εγκέφαλος και σωματικές αισθήσεις

Η ίδια αρχή ισχύει και για το σώμα μας. Ο εγκέφαλος δεν καταγράφει απλώς τις σωματικές καταστάσεις, τις προβλέπει.

Κατά τη διάρκεια της ημέρας οι άνθρωποι διαθέτουμε έναν εσωτερικό μηχανισμό για το πώς «πρέπει» να λειτουργεί το σώμα μας: πώς συνήθως αισθανόμαστε τους παλμούς, τη θερμοκρασία ή την αναπνοή μας όταν είμαστε ήρεμοι, δραστήριοι ή αγχωμένοι.

Όταν οι πληροφορίες που λαμβάνει ο εγκέφαλος δεν ταιριάζουν με αυτές τις προσδοκίες, για παράδειγμα όταν οι παλμοί είναι υψηλότεροι από το αναμενόμενο, δημιουργείται ένα «σφάλμα πρόβλεψης». Πρόκειται για ένα σήμα που ενημερώνει ότι η πραγματικότητα δεν συμφωνεί με τις προσδοκίες μας.

Συνήθως, ο εγκέφαλος διορθώνει αυτόματα αυτά τα σφάλματα προσαρμόζοντας το μοντέλο του. Όταν όμως η διαφορά γίνεται συνειδητή, αναζητούμε μια εξήγηση.

Αν, για παράδειγμα, νιώθουμε την καρδιά μας να χτυπά πιο γρήγορα, μπορεί να το αποδώσουμε στον καφέ που ήπιαμε. Επειδή γνωρίζουμε ότι το σώμα μεταβάλλεται μέσα στην ημέρα, τέτοιες εξηγήσεις συνήθως αρκούν για να μην ανησυχήσουμε.

Όταν η τεχνολογία τροφοδοτεί την ανησυχία

Το ίδιο μπορεί να συμβεί όταν μια ένδειξη από το smartwatch έρχεται σε αντίθεση με αυτό που νιώθουμε. Ωστόσο, επειδή τα δεδομένα της συσκευής φαίνονται αντικειμενικά και ακριβή, τείνουμε να τους δίνουμε μεγαλύτερη βαρύτητα απ' όση παραγματικά έχουν.

Ακόμη κι αν αισθανόμαστε απολύτως καλά, η ένδειξη ενός αυξημένου καρδιακού ρυθμού μπορεί να μας κάνει να πιστέψουμε ότι κάτι δεν πάει καλά, πυροδοτώντας έναν κύκλο ανησυχίας.

Η έρευνα δείχνει ότι αυτό το φαινόμενο είναι πιθανότερο σε άτομα με αυξημένο άγχος, τα οποία έτσι κι αλλιώς δίνουν ιδιαίτερη προσοχή στα σωματικά τους σήματα.

Κατά τη διάρκεια της πανδημίας COVID-19, ερευνητικά δεδομένα έδειξαν ότι όσο πιο αγχώδες ήταν ένα άτομο, τόσο πιο πιθανό ήταν να παρακολουθεί την κατάσταση του σώματός του μέσω αντικειμενικών μετρήσεων, όπως η θερμοκρασία.

Ένας φαύλος κύκλος

Η υπερβολική επαγρύπνηση απέναντι στο σώμα συχνά δίνει την αίσθηση προστασίας, καθώς θεωρούμε ότι θα εντοπίσουμε εγκαίρως κάποιο πρόβλημα. Ωστόσο, μπορεί εύκολα να μετατραπεί σε έναν φαύλο κύκλο ανησυχίας και συνεχούς αναζήτησης επιβεβαίωσης.

Μάλιστα, η ίδια μελέτη έδειξε μια αμφίδρομη σχέση: το άγχος οδηγεί σε μεγαλύτερη παρακολούθηση των σωματικών σημάτων, ενώ η αυξημένη εστίαση στο σώμα ενισχύει περαιτέρω το άγχος.

Τα πρώτα ερευνητικά ευρήματα υποδηλώνουν ότι οι wearable συσκευές μπορεί να ενισχύουν αυτόν τον κύκλο. Σε μελέτη ατόμων με κολπική μαρμαρυγή, οι συσκευές παρακολούθησης καρδιακού ρυθμού συνδέθηκαν με συχνότερο έλεγχο συμπτωμάτων και υψηλότερα επίπεδα άγχους.

Παρόμοια ευρήματα προέκυψαν και από μεγαλύτερη έρευνα με δείγμα 500 περίπου χρηστών smartwatch. Πολλοί ανέφεραν ότι ένιωθαν άγχος όταν τα φυσιολογικά δεδομένα τους φαίνονταν «εκτός ορίων». Ορισμένοι μάλιστα αισθάνονταν εξαρτημένοι από τη συσκευή τους και εκνευρίζονταν όταν δεν μπορούσαν να τη φορέσουν ή την είχαν ξεχάσει.

Δεν επηρεάζονται όλοι το ίδιο

Οι wearable συσκευές δεν έχουν την ίδια επίδραση σε όλους. Για κάποιους ανθρώπους οι πληροφορίες αυτές λειτουργούν καθησυχαστικά και μπορεί ακόμη και να μειώνουν το άγχος.

Το κρίσιμο ερώτημα παραμένει γιατί σε ορισμένους προσφέρουν αίσθηση ασφάλειας, ενώ σε άλλους προκαλούν μεγαλύτερη ανησυχία.

Πώς να αποφύγετε το άγχος υγείας

Υπάρχουν πολλοί λόγοι για να χρησιμοποιεί κανείς μια συσκευή παρακολούθησης υγείας. Συχνά οι πληροφορίες που παρέχει είναι χρήσιμες και μπορεί να αναδείξουν προβλήματα που διαφορετικά θα περνούσαν απαρατήρητα.

Ωστόσο, η συνεχής παρακολούθηση του σώματος μπορεί μερικές φορές να μας κάνει να αισθανόμαστε χειρότερα.

Τα μέχρι τώρα στοιχεία δείχνουν ότι αυτή η επίδραση είναι πιθανότερη σε άτομα με προδιάθεση στο άγχος, καθώς και σε καταστάσεις όπου η υπερβολική παρακολούθηση του σώματος ή της συμπεριφοράς μπορεί να είναι επιβλαβής, όπως στις διατροφικές διαταραχές.

Όπως συμβαίνει με πολλά πράγματα στη ζωή, το κλειδί είναι το μέτρο. Αν διαπιστώνετε ότι ανησυχείτε περισσότερο για τα δεδομένα της συσκευής παρά για το πώς πραγματικά αισθάνεστε, δοκιμάστε ένα μικρό πείραμα: αφήστε το ρολόι στην άκρη για μία ημέρα ή απενεργοποιήστε τις συνεχείς ειδοποιήσεις και μετρήσεις.

Παρατηρήστε πώς αισθάνεται το σώμα σας χωρίς τη συνεχή παρακολούθηση. Ίσως ανακαλύψετε αυτό που κατάλαβε και ο πεζοπόρος: ότι μερικές φορές αξίζει να εμπιστευόμαστε περισσότερο αυτό που νιώθουμε παρά αυτό που δείχνει μια οθόνη.

Πηγή: THE CONVERSATION.COM