Παραδοσιακά, το καλοκαίρι θεωρούνταν εποχή ύφεσης για τους ασθενείς, λόγω της ευεργετικής δράσης της υπεριώδους ακτινοβολίας. Ωστόσο, πρόσφατα κλινικά δεδομένα ανατρέπουν τα δεδομένα, αναδεικνύοντας κατακόρυφη αύξηση των εξάρσεων του εκζέματος.

Η κατανόηση αυτών των νέων περιβαλλοντικών συνθηκών και δεδομένων είναι πλέον απαραίτητη, ώστε οι ασθενείς να προσαρμόσουν την καθημερινή φροντίδα του δέρματός τους για να ελέγξουν αποτελεσματικά τα συμπτώματα της πάθησης το καλοκαίρι.

«Η ατοπική δερματίτιδα είναι μια χρόνια, υποτροπιάζουσα, φλεγμονώδης δερματοπάθεια, χαρακτηριζόμενη από έντονο κνησμό και ξηροδερμία. Εκδηλώνεται κυρίως στην παιδική ηλικία με πιθανή μετέπειτα ύφεση, αν και δύναται να επιμένει ή να πρωτοεμφανίζεται στους ενήλικες. Η παθογένεια της νόσου είναι πολυπαραγοντική. Προκύπτει από αλληλεπίδραση γενετικών και περιβαλλοντικών αιτιών, οι οποίες προκαλούν δυσλειτουργία του επιδερμικού φραγμού και πυροδοτούν ανώμαλη ανοσολογική απόκριση κατά τη διείσδυση περιβαλλοντικών αντιγόνων. Οι θερμοκρασιακές ακρότητες επηρεάζουν τα συμπτώματα, παρουσιάζοντας όμως υψηλή ετερογένεια ανά ασθενή», επισημαίνει ο Δερματολόγος - Αφροδισιολόγος δρ Χρήστος Στάμου.

Παρότι που η πλειονότητα ωφελείται από την έκθεση στον ήλιο και τεχνητές πηγές UVR χρησιμοποιούνται θεραπευτικά, σε ένα ποσοστό ασθενών με ατοπική δερματίτιδα, που μπορεί να φτάνει το 16% ή να το ξεπερνά, η πάθηση επιδεινώνεται ή προκαλείται από την έκθεση σε υπεριώδη ακτινοβολία (UVR).

Φωτοεπιδεινούμενη ατοπική δερματίτιδα

Πρόκειται ακόμα για έναν ελάχιστα κατανοητό υπότυπο της πάθησης που δεν έχει μελετηθεί επαρκώς, καθώς οι μελέτες που επικεντρώνονται σε αυτόν είναι σπάνιες.

Γνωρίζουμε ότι μπορεί να εμφανιστεί σε άτομα ανεξαρτήτως ηλικίας, εθνικότητας ή φωτότυπου, επιφέροντας σημαντική υποβάθμιση της ποιότητας ζωής τους. Η έναρξη της ατοπικής δερματίτιδας τοποθετείται συνήθως στην παιδική ηλικία, ενώ η φωτοευαισθησία αναπτύσσεται μεταγενέστερα (διάμεση ηλικία: 37 έτη). Οι πάσχοντες, που είναι κυρίως γυναίκες, έχουν ευαισθησία κυρίως στο φάσμα UV-A, και δευτερευόντως στα UV-B και VIS. Λόγω της συστηματικής φωτοπροστασίας, η υποβιταμίνωση D είναι εξαιρετικά συχνή.

Αν και η ατοπική δερματίτιδα μπορεί να είναι κληρονομική, αυτό δεν φαίνεται να ισχύει για το φωτοεπιδεινούμενο έκζεμα. Οι πάσχοντες αντιλαμβάνονται την ύπαρξη του συγκεκριμένου υποτύπου από την επιδείνωση των συμπτωμάτων την άνοιξη και το καλοκαίρι αλλά και από την απουσία συμπτωμάτων σε περιοχές του σώματος που προστατεύονται από το ηλιακό φως, όπως κάτω από τα λουράκια ρολογιών ή τα ρούχα.

Πώς επιδρά ο ήλιος;

Η ηλιακή έκθεση και οι υψηλές θερμοκρασίες δύνανται να επιδεινώσουν το έκζεμα μέσω συγκεκριμένων βιολογικών μηχανισμών με εμφανείς εξάρσεις από μερικά λεπτά έως ημέρες μετά την έκθεση.

Αρχικά, η προκαλούμενη δερματική ξηρότητα αυξάνει την ευπάθεια στις ακτίνες UV, εντείνοντας τον κίνδυνο ηλιακού εγκαύματος, το οποίο, κατά την Αμερικανική Ακαδημία Δερματολογίας, προκαλεί μόνιμες βλάβες και αυξάνει την πιθανότητα καρκινογένεσης.

Επιπλέον, η θερμότητα και η εφίδρωση επιτείνει τον κνησμό, οδηγώντας σε επαναλαμβανόμενο ξύσιμο που διασπά τον δερματικό φραγμό και ευνοεί τις επιμολύνσεις.

Η ευαισθησία αυτή ενδέχεται να ενισχυθεί και από τη λήψη συγκεκριμένων φαρμακευτικών σκευασμάτων.

Πώς αντιμετωπίζεται;

Παρότι δεν υπάρχει μόνιμη ίαση, η πρόληψη των εξάρσεων και η διαχείριση των συμπτωμάτων είναι εφικτές. Η θεραπευτική αντιμετώπιση της φωτοεπιδεινούμενης ατοπικής δερματίτιδας περιλαμβάνει τοπικές και συστηματικές παρεμβάσεις. Σε τοπικό επίπεδο, η φλεγμονή και ο κνησμός ελέγχονται με τη φειδωλή χρήση κορτικοστεροειδών ή εναλλακτικά με αναστολείς καλσινευρίνης, ενώ η εφαρμογή μαλακτικών κρεμών είναι απαραίτητη για την αποκατάσταση της δερματικής ξηρότητας.

Σε σοβαρές ή ανθεκτικές εξάρσεις, επιστρατεύονται ανοσοτροποποιητικά δισκία ή ενέσιμες βιολογικές θεραπείες, κατόπιν αυστηρής αξιολόγησης της σχέσης οφέλους-κινδύνου λόγω πιθανών παρενεργειών. Επιπλέον, η υπό ιατρική παρακολούθηση φωτοθεραπεία απευαισθητοποίησης κατά την εαρινή περίοδο -με σταδιακά αυξανόμενη έκθεση σε υπεριώδη ακτινοβολία- δύναται να ενισχύσει προσωρινά την ανοχή του δέρματος στον ήλιο, αν και η δράση της φθίνει κατά τους χειμερινούς μήνες.

Ντύσιμο και θερμορύθμιση

Η διαχείριση του εκζέματος υπό συνθήκες υψηλών θερμοκρασιών απαιτεί επίσης στοχευμένες επιλογές ένδυσης και θερμορύθμισης.

Η επιλογή χαλαρών ενδυμάτων από φυσικές ίνες (βαμβάκι, μπαμπού, λινό) υπερέχει έναντι των συνθετικών υλικών, καθώς διευκολύνει την κυκλοφορία του αέρα και την απομάκρυνση της υγρασίας. Παράλληλα, τα ανοιχτόχρωμα υφάσματα ελαχιστοποιούν την απορρόφηση θερμότητας μέσω της αντανάκλασης της ακτινοβολίας. Η χρήση εφεδρικού ρουχισμού κρίνεται αναγκαία για την έγκαιρη αντικατάσταση των εφιδρωμένων ενδυμάτων, αποτρέποντας την εναπόθεση αλάτων που ερεθίζουν τον διαταραγμένο δερματικό φραγμό. Η αποφυγή της απευθείας έκθεσης και η αναζήτηση σκιερών χώρων κατά τις ώρες αιχμής της υπεριώδους ακτινοβολίας (10:00–16:00) περιορίζει τη θερμική επιβάρυνση και την πιθανότητα εκδήλωσης φωτοευαίσθητων αντιδράσεων.

Στις βασικές αρχές προστασίας και διαχείρισης περιλαμβάνεται και η εφαρμογή αντηλιακών ευρέος φάσματος (SPF ≥30, υψηλή προστασία UVA/UVB) με τακτική ανανέωση.

Λόγω της αυστηρής φωτοπροστασίας, ωστόσο, ελλοχεύει σοβαρός κίνδυνος υποβιταμίνωσης D, γεγονός που καθιστά αναγκαίο τον αιματολογικό έλεγχο και τη χορήγηση ανάλογων συμπληρωμάτων διατροφής.

Για την άμεση αντιμετώπιση της θερμικής καταπόνησης, ενδείκνυται η χρήση φορητών μέσων μείωσής της (ανεμιστήρες μπαταρίας, επιθέματα ψύξης, παγωμένα νερά), με φειδώ ωστόσο για να μην προκληθεί ξηρότητα.

Η κολύμβηση

«Όσον αφορά στο κολύμπι, όσοι πάσχουν από ατοπική δερματίτιδα θα πρέπει να γνωρίζουν ότι το θαλασσινό νερό επιδρά τόσο θετικά όσο και αρνητικά, με τα αποτελέσματα να ποικίλλουν ανάλογα με τον ασθενή. Τα ιχνοστοιχεία μαγνήσιο, ασβέστιο και κάλιο που περιέχονται σε αυτό επιδεικνύουν αντιφλεγμονώδη και αντιμικροβιακή δράση, περιορίζοντας τα παθογόνα βακτήρια και τις δευτερογενείς λοιμώξεις. Το μαγνήσιο ενισχύει επιπλέον την ενυδάτωση και αποκαθιστά τον εξασθενημένο δερματικό φραγμό. Αντίθετα, η υψηλή συγκέντρωση αλατιού δύναται να προκαλέσει έντονο τσούξιμο όταν υπάρχει λύση της συνέχειας του δέρματος και υπερβολική ξηρότητα.

Οι χλωριωμένες πισίνες προσφέρουν ανάλογη αντιμικροβιακή δράση. Εντούτοις, η παρατεταμένη έκθεση απογυμνώνει τον δερματικό φραγμό από τα φυσικά λιπίδια, αυξάνοντας τον επιπολασμό του εκζέματος σε συχνούς κολυμβητές. Η ένταση του ερεθισμού εξαρτάται άμεσα από τη σωστή χημική ισορροπία του χλωρίου στην εκάστοτε εγκατάσταση. Καθοριστικής σημασίας κρίνεται το ντους μετά την κολύμβηση, για την απομάκρυνση των χημικών υπολειμμάτων που επιτείνουν τη δερματική βλάβη», καταλήγει ο δρ Στάμου.