Αν και πολλά από αυτά θεωρούνται ασφαλή για κατανάλωση, ορισμένα είδη συντηρητικών κρύβουν πιθανούς σημαντικούς κινδύνους για την υγεία μας, ιδιαίτερα όταν καταναλώνονται σε μεγάλες ποσότητες ή για παρατεταμένο χρονικό διάστημα.

Τι είναι τα συντηρητικά

Σύμφωνα με τη διαιτολόγο και διατροφολόγο Αλιόνα Στρατουλάτ, τα συντηρητικά είναι πρόσθετα τροφίμων που χρησιμοποιούνται για να επιβραδύνουν τη φυσική αλλοίωση των τροφίμων και να αποτρέψουν την ανάπτυξη παθογόνων μικροοργανισμών. Χωρίς αυτά, πολλά από τα προϊόντα που βρίσκονται στα ράφια και τα ψυγεία των σούπερ μάρκετ θα αλλοιώνονταν πολύ πιο γρήγορα, αυξάνοντας τον κίνδυνο τροφικών δηλητηριάσεων και μειώνοντας κατά πολύ τη διαθεσιμότητα επεξεργασμένων και συσκευασμένων τροφίμων. Παρ' όλ' αυτα, στο πέρασμα των χρόνων έκαναν την εμφάνισή τους και άλλες μορφές-είδη συντηρητικών που χρησιμοποιούνται ευρέως όχι μόνο για τη διατήρηση των τροφίμων αλλά και για την ενίσχυση του χρώματος, της γεύσης κ.ο.κ

Τα συντηρητικά βέβαια δεν βρίσκονται μόνο στα τρόφιμα, αλλά και σε καλλυντικά, σε φάρμακα και προϊόντα προσωπικής φροντίδας, εξασφαλίζοντας ότι αυτά τα προϊόντα παραμένουν ασφαλή στη χρήση τους μέχρι και την ημερομηνία λήξεώς τους. Ωστόσο, έχουν εκδηλωθεί ανησυχίες από τους επιστήμονες σχετικά με τις μακροχρόνιες επιδράσεις ορισμένων συντηρητικών στην υγεία, γι’ αυτό και είναι σημαντικό να γνωρίζουμε ποια πρέπει να αποφεύγουμε.

Τα είδη των συντηρητικών

Τα συντηρητικά ταξινομούνται σε δύο βασικές κατηγορίες: φυσικά και τεχνητά (συνθετικά).

1. Φυσικά συντηρητικά

Τα φυσικά συντηρητικά είναι ουσίες που βρίσκονται στη φύση και βοηθούν στην παράταση της διάρκειας ζωής των τροφίμων με φυσικό τρόπο.

• Αλάτι: Ένα από τα παλαιότερα συντηρητικά που χρησιμοποιείται για τη διατήρηση τροφίμων όπως το κρέας, τα ψάρια, τα τυριά.
• Ζάχαρη: Χρησιμοποιείται σε μαρμελάδες, σιρόπια και γλυκά για να αποτρέπει την ανάπτυξη βακτηρίων.
• Ξύδι: Ισχυρό συντηρητικό που χρησιμοποιείται σε τουρσιά και σάλτσες.
• Λεμόνι και κιτρικό οξύ: Έχουν αντιοξειδωτικές ιδιότητες που προστατεύουν τα τρόφιμα από την οξείδωση.
• Έλαια και μπαχαρικά: Ορισμένα έλαια, όπως το ελαιόλαδο, καθώς και μπαχαρικά όπως η κανέλα και το γαρίφαλο, έχουν φυσικές αντιμικροβιακές ιδιότητες.

2. Συνθετικά συντηρητικά

Τα συνθετικά συντηρητικά δημιουργούνται χημικά και χρησιμοποιούνται ευρέως στη βιομηχανία τροφίμων και καλλυντικών.

• Βενζοϊκά (E210-E219): Χρησιμοποιούνται σε αναψυκτικά, μαρμελάδες και σάλτσες.
• Νιτρώδη & Νιτρικά (E249-E252): Προστίθενται σε αλλαντικά και επεξεργασμένα κρέατα για να αποτρέψουν την ανάπτυξη βακτηρίων.
• Θειώδη (E220-E228): Συχνά προστίθενται σε κρασιά, αποξηραμένα φρούτα και κονσερβοποιημένα λαχανικά.
• Βουτυλιωμένο υδροξυανισόλη (BHA) & Βουτυλιωμένο υδροξυτολουόλιο (BHT): Χρησιμοποιούνται σε τσιπς, έτοιμα γεύματα και βούτυρα για να αποτρέψουν τη τάγγιση των λιπαρών.

Ποια μπορεί είναι επικίνδυνα για την υγεία;

Αν και πολλά συντηρητικά είναι εγκεκριμένα από τις αρμόδιες αρχές τροφίμων, ορισμένα έχουν συνδεθεί με πιθανούς κινδύνους για την υγεία.

1. Νιτρώδη & Νιτρικά (E249-E252): Το νιτρικό/νιτρώδες νάτριο που χρησιμοποιείται κυρίως στα επεξεργασμένα ζωικά παράγωγα (αλλαντικά, κρεατικά σε κονσέρβα, παστά κρεατικά, καπνιστά ψάρια κ.ο.κ. Πρόκειται για ένα από τα πιο επιβλαβή για τον ανθρώπινο οργανισμό συντηρητικό αφού όταν εισέλθει στον οργανισμό μας γίνεται άκρως τοξικό και μπορεί να προκαλέσει καρκίνο του παχέος εντέρου. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (WHO) κατατάσσει τα επεξεργασμένα κρέατα ως «πιθανώς καρκινογόνα» λόγω της παρουσίας των νιτρικών.
2. Όξινο γλουταμινικό νάτριο (MSG): Το όξινο γλουταμινικό νάτριο είναι ένα αμινοξύ που χρησιμοποιείται κατά κύριο λόγο ως ενισχυτικό γεύσης σε έτοιμες σάλτσες του εμπορίου, πατατάκια και κατεψυγμένα γεύματα, καρυκεύματα, κονσέρβες κ.λπ. Σύμφωνα με την έρευνα η συχνή κατανάλωσή του μπορεί να προκαλέσει αύξηση βάρους αλλά και ανεπιθύμητες παρενέργειες όπως πονοκεφάλους, αίσθημα κόπωσης και αδυναμίας, αποπροσανατολισμό.
3. Τεχνητές Χρωστικές: Οι τεχνητές χρωστικές προστίθενται στα τρόφιμα για να ενισχύσουν το χρώμα ή να δώσουν διαφορετικό χρώμα στα τρόφιμα. Η κατανάλωσή τους έχει συνδεθεί με την πρόκληση διαφόρων τύπου καρκίνου, νεφροπάθεια, ευερεθιστότητα αλλά και αλλεργικές αντιδράσεις όπως πονοκεφάλους, άσθμα, προβλήματα όρασης κ.λπ. Βρίσκονται σχεδόν σε όλα τα επεξεργασμένα τρόφιμα και μπορούμε να τις αναγνωρίσουμε είτε από τους κωδικούς τους (Red 3, Red 40, Yellow 5, Yellow 6, Blue 1, Blue 2, Green 3, Orange B) είτε από τις ονομασίες που τους δίνονται ερυθροσύνη, ταρτραζινη, ινδιογοτίνη κ.α.
4. Θειώδες Νάτριο (E220-E228): Το θειώδες νάτριο που χρησιμοποιείται κυρίως στην οινοποίηση και στην αποξήρανση τροφίμων. Η κατανάλωσή του από άτομα με ευαισθησία σε θειώδη μπορεί να προκαλέσει αλλεργικές αντιδράσεις όπως αναπνευστικά προβλήματα, εξανθήματα, πονοκεφάλους ακόμη και θάνατο λόγω απόφραξης της αναπνευστικής οδού.
5. Βενζοϊκά (E210-E219): Τα βενζοϊκά χρησιμοποιούνται κυρίως σε αναψυκτικά και έτοιμους χυμούς του εμπορίου. Η τακτική κατανάλωσή τους σε υψηλές ποσότητες μπορεί να προκαλέσει ερεθισμό στο στομάχι, αναπνευστικά προβλήματα, χαμηλή αρτηριακή πίεση, αναφυλακτικό σοκ. Ορισμένες μελέτες έχουν δείξει ότι αν συνδυαστούν με βιταμίνη C μπορεί να σχηματίσουν βενζόλιο, μια πιθανώς καρκινογόνα ουσία.
6. BHA & BHT: Η βουτυλιωμένο υδροξυανισόλη (BHA) και το βουτυλιωμένο υδροξυτολουόλιο (BHT) χρησιμοποιούνται σε πατατάκια, έτοιμα γεύματα και φυτικά έλαια για διατηρήσουν το χρώμα και τη γεύση τους. Η κατανάλωσή τους έχει συνδεθεί με διαταραχές της ορμονικής λειτουργίας και του ενδοκρινικού συστήματος. Ορισμένες έρευνες δείχνουν πιθανή σύνδεση με προβλήματα στον θυρεοειδή και καρκινογένεση.

Πώς τα εντοπίζουμε στην ετικέτα του προϊόντος

Για να αποφύγετε τα συντηρητικά που είναι επικίνδυνα για την υγεία μας, είναι σημαντικό να ελέγχετε προσεκτικά τις διατροφικές ετικέτες των προϊόντων.

1. Αναγνωρίστε τους κωδικούς E: Τα συντηρητικά αναγράφονται με κωδικούς E200-E299. Εάν δείτε κάποιο από αυτά τα νούμερα, σημαίνει ότι το προϊόν περιέχει συντηρητικά.
2. Αναζητήστε τις πλήρεις ονομασίες: Κάποιες εταιρείες μπορεί να γράφουν τις χημικές ονομασίες αντί για τους E-κωδικούς. Για παράδειγμα, αντί για E251 (νιτρικό νάτριο), μπορεί να δείτε «νιτρικό νάτριο» στην ετικέτα.
3. Επιλέξτε προϊόντα με φυσικά συντηρητικά: Να προτιμάτε προϊόντα που χρησιμοποιούν φυσικά συντηρητικά όπως ξύδι, λεμόνι και αλάτι.
4. Επιλέξτε προϊόντα με τις λιγότερο άγνωστες λέξεις: Συνήθως όσες περισσότερες άγνωστες λέξεις έχουμε σε μια διατροφική ετικέτα, τόσο περισσότερο «ύποπτα» είναι να συστατικά του. Φροντίστε να επιλέγετε προϊόντα που γνωρίζετε τα περισσότερα από τα συστατικά για να αποφύγετε τα επικίνδυνα για την υγεία μας συντηρητικά.
5. Αποφύγετε προϊόντα με έντονα και ζωηρά χρώματα: Όσο πιο έντονο είναι το χρώμα ενός προϊόντος τόσο πιθανότερο είναι να περιέχει τεχνητές χρωστικές όπως αυτές που αναφέρθηκαν παραπάνω.
6. Αποφύγετε τα υπερ-επεξεργασμένα τρόφιμα: Προσπαθήστε να μειώσετε την κατανάλωση υπερ-επεξεργασμένων τροφίμων όπως αλλαντικά, έτοιμες σάλτσες εμπορίου, έτοιμα dressing, έτοιμα γεύματα, πατατάκια, αναψυκτικά κ.ο.κ. καθώς είναι και αυτά που περιέχουν τα περισσότερα και πιο επιβλαβή συντηρητικά.