Αν και το να αποφύγουμε την παχυσαρκία σημαίνει με απλά λόγια ότι πρέπει να τηρούμε έναν τρόπο ζωής που μας επιτρέπει να καίμε θερμίδες, στον αντίποδα η αντιμετώπισή της είναι κάτι πολύ πιο πολύπλοκο.

«Οι αιτίες και οι παράγοντες κινδύνου για την παχυσαρκία είναι πολυπαραγοντικοί: γενετική, περιβάλλον, τρόπος ζωής, ακόμη και κοινωνικοοικονομική κατάσταση», σύμφωνα με τον Dr. Mir Ali, βαριατρικό χειρουργό και ιατρικός διευθυντής του MemorialCare Surgical Weight Loss Center στο Orange Coast Medical Center στης Καλιφόρνια.

Παρακάτω παρατίθενται οι πιο κοινές αιτίες της παχυσαρκίας. Μερικές από αυτές μπορεί να συνδυάζονται για να καθορίσουν τους παράγοντες κινδύνου ενός ατόμου.

Ποιότητα διατροφής

Όταν τρώμε, το σώμα μετατρέπει την τροφή σε ενέργεια που χρησιμοποιείται για τις καθημερινές σωματικές λειτουργίες και τη σωματική δραστηριότητα. Η ενέργεια που συλλέγεται και δεν χρησιμοποιείται αποθηκεύεται για το μέλλον ως λίπος. Εάν προσλαμβάνετε τακτικά σημαντικά περισσότερη ενέργεια από αυτή που πρέπει να χρησιμοποιήσει το σώμα κάθε μέρα, μπορεί να κινδυνεύετε να αναπτύξετε παχυσαρκία.

Όλες οι τροφές δεν λειτουργούν με τον ίδιο τρόπο και συνεπώς είναι διαφορετικά τα θερμιδικά τους επίπιεδα. Τα πλήρη τρόφιμα, όπως τα λαχανικά, τα φρούτα, τα δημητριακά ολικής αλέσεως, τα γαλακτοκομικά, τα ψάρια, οι ξηροί καρποί και τα άπαχα κρέατα, είναι πλούσια σε θρεπτικά συστατικά. Αυτές οι τροφές είναι πιο πιθανό να σας κρατήσουν χορτάτους για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα από ό,τι τα επεξεργασμένα, συσκευασμένα τρόφιμα, όπως τα τυποποιημένα σνακ, τα επεξεργασμένα κρέατα και τα επιδόρπια. Αυτά τα τρόφιμα έχουν υψηλότερη περιεκτικότητα σε κορεσμένα και τρανς λιπαρά, νάτριο και πρόσθετα σάκχαρα σε σχέση με τα πλήρη τρόφιμα.

«Τα επεξεργασμένα τρόφιμα έχουν υψηλή περιεκτικότητα σε ζάχαρη και λίπος και χαμηλή περιεκτικότητα σε φυτικές ίνες, γεγονός που καθιστά εύκολη την υπερκατανάλωση τροφής», επισημαίνει η Dr. Lisa Young, σύμβουλος διατροφής και συγγραφέας με έδρα τη Νέα Υόρκη και τονίζει επίσης ότι οι υπερμεγέθεις μερίδες γενικά είναι ένας από τους παράγοντες που συμβάλλουν στην υπερκατανάλωση τροφής.

Οι έρευνες δείχνουν ότι η κατανάλωση εξαιρετικά επεξεργασμένων τροφίμων συνδέεται με την αύξηση του σωματικού βάρους, επειδή οι άνθρωποι είναι πιθανό να καταναλώνουν περισσότερες θερμίδες προερχόμενες από υδατάνθρακες και λίπος. Σύμφωνα με τα Εθνικά Ινστιτούτα Υγείας, περίπου τα δύο τρίτα των θερμίδων που κατανάλωσαν οι νέοι των ΗΠΑ το 2018 προέρχονταν από τρόφιμα υψηλής επεξεργασίας. Το ποσοστό κατανάλωσης εξαιρετικά επεξεργασμένων τροφίμων αυξήθηκε μεταξύ 1999 και 2018, μαζί με το ποσοστό παχυσαρκίας μεταξύ των παιδιών ηλικίας από 2 έως και 19 ετών τις τελευταίες δύο δεκαετίες.

Επιλογές τρόπου ζωής

Οι παράγοντες του τρόπου ζωής, συμπεριλαμβανομένης της έλλειψης τακτικής άσκησης, του υπερβολικού χρόνου ακινησία; κατά τη διάρκεια της ημέρας και του ανεπαρκούς ποιοτικού ύπνου, μπορούν να επηρεάσουν σημαντικά τον κίνδυνο ανάπτυξης παχυσαρκίας.

Η τακτική σωματική δραστηριότητα και η άσκηση επιτρέπουν στο σώμα να χρησιμοποιεί την ενέργεια που προσλαμβάνει μέσω της τροφής, δηλαδή να καίει θερμίδες. Εάν τα επίπεδα δραστηριότητάς σας ταιριάζουν καλά με την πρόσληψη θερμίδων, ο κίνδυνος παχυσαρκίας μπορεί να μειωθεί σημαντικά. Οι άνθρωποι που περνούν το μεγαλύτερο μέρος της ημέρας τους καθιστοί, είτε λόγω εργασίας είτε λόγω αναψυχής, μπορεί να μην έχουν τη συνιστώμενη ποσότητα σωματικής δραστηριότητας, οδηγώντας σε αυξημένο κίνδυνο παχυσαρκίας.

Οι ορισμοί της άσκησης και της σωματικής δραστηριότητας είναι διαφορετικοί. Άσκηση θεωρείται η δραστηριότητα που είναι προγραμματισμένη και έχει στόχο την κίνηση. Για παράδειγμα, μπορείτε να κάνετε μια προπόνηση δύναμης για να χτίσετε τους μυς των χρειών σας. Σωματική δραστηριότητα μπορεί να είναι οποιαδήποτε κίνηση κάνετε με το σώμα σας που χρησιμοποιεί ενέργεια. Ένα παράδειγμα θα μπορούσε να είναι το καθάρισμα του σπιτιού ή το περπάτημα μέχρι το κατάστημα.

Το Υπουργείο Υγείας και Ανθρωπίνων Υπηρεσιών των ΗΠΑ (PDF) συνιστά τις ακόλουθες κατευθυντήριες γραμμές για τη σωματική δραστηριότητα:

• Τα παιδιά ηλικίας 3 έως 5 ετών πρέπει να είναι σωματικά δραστήρια καθ' όλη τη διάρκεια της ημέρας.
• Τα παιδιά και οι έφηβοι ηλικίας 6 έως 17 ετών θα πρέπει να έχουν μία ή περισσότερες ώρες μέτριας ή έντονης σωματικής δραστηριότητας την ημέρα.
• Οι ενήλικες θα πρέπει να έχουν τουλάχιστον 150 λεπτά ή δύο ώρες και 30 λεπτά μέτριας έως έντονης σωματικής δραστηριότητας καθ' όλη τη διάρκεια της εβδομάδας.

Οι ερευνητές έχουν διαπιστώσει συσχέτιση μεταξύ των μειωμένων επιπέδων σωματικής δραστηριότητας και των υψηλότερων επιπέδων παιδικής παχυσαρκίας.

Η έλλειψη επαρκούς ποιοτικού ύπνου μπορεί επίσης να συμβάλει στην αυξημένη αύξηση του σωματικού βάρους και την παχυσαρκία. Οι περισσότερες έρευνες δείχνουν ότι ο τακτικός ύπνος κάτω από επτά ώρες τη νύχτα μπορεί να κάνει τους ανθρώπους να πεινούν και λιγότερο πιθανό να αναγνωρίζουν τα σημάδια του κορεσμού. Αυτό συμβαίνει επειδή ο μειωμένος ύπνος μπορεί να επηρεάσει την ορμόνη που ρυθμίζει την πείνα.

Μια ανασκόπηση βρήκε στοιχεία που υποδηλώνουν ότι ο κακός ύπνος μπορεί να συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο παχυσαρκίας σε εφήβους και έφηβους.

Γενετική

Η γενετική μπορεί, επίσης, να παίζει ρόλο στο αν κάποιος αναπτύσσει παχυσαρκία, αλλά συχνά τα γονίδια δεν είναι ο μόνος παράγοντας. Το CDC αναφέρει ότι η συμπεριφορά, το περιβάλλον και πολλαπλοί γενετικοί παράγοντες σε συνδυασμό συμβάλλουν στα αίτια και τους παράγοντες κινδύνου παχυσαρκίας ενός ατόμου.

Όταν η παχυσαρκία προκαλείται από μια συγκεκριμένη διαταραχή, όπως το σύνδρομο Bardet-Biedl ή το σύνδρομο Prader-Willi, τα γονίδια παίζουν άμεσο ρόλο, σύμφωνα με το CDC. Ωστόσο, αυτού του είδους τα σύνδρομα είναι σπάνια.

Περιβάλλον

Το περιβάλλον σας -από το πού ζείτε, μέχρι το πού εργάζεστε και παίζετε, μέχρι το με ποιους συναναστρέφεστε σε τακτική βάση- μπορεί να επηρεάσει την υγεία σας.

Για παράδειγμα, αν εργάζεστε σε γραφείο και ζείτε σε ένα μέρος όπου πρέπει να οδηγείτε αντί να περπατάτε για να μετακινηθείτε, πιθανότατα σημαίνει ότι δεν ασκείστε τακτικά. Ορισμένες έρευνες δείχνουν ότι η υψηλή περιπατητικότητα της γειτονιάς, δηλαδή το πόσο εύκολο είναι να μετακινηθεί κανείς με τα πόδια σε μια περιοχή, μπορεί να σχετίζεται με χαμηλότερα ποσοστά παχυσαρκίας και ασθενειών όπως ο διαβήτης.

Περιβαλλοντικές ουσίες, όπως η ατμοσφαιρική ρύπανση και άλλοι χημικοί ρύποι που βρίσκονται σε πράγματα που χρησιμοποιούμε στα σπίτια μας, διαδραματίζουν επίσης τον ρόλο τους. Μια μεγάλη μελέτη εξέτασε τον ρόλο της ατμοσφαιρικής ρύπανσης στην παιδική παχυσαρκία. Διαπιστώθηκε ότι η έκθεση στην ατμοσφαιρική ρύπανση κατά τα πρώτα χρόνια συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο για τα παιδιά να αναπτύξουν παχυσαρκία.

Μια άλλη μελέτη εξέτασε τις πιθανές επιπτώσεις των υπερφθοροαλκυλικών ουσιών (PFASs), οι οποίες είναι χημικές ουσίες που παράγονται στο εργαστήριο και χρησιμοποιούνται σε συσκευασίες και οικιακά αντικείμενα, και διαπίστωσε ότι οι γυναίκες με υψηλότερη συγκέντρωση PFASs στα επίπεδα αίματος κατά την έναρξη της μελέτης ανέκτησαν περισσότερο βάρος μετά την απώλεια κιλών με δίαιτα περιορισμένων θερμίδων κατά τη διάρκεια της μελέτης, σε σύγκριση με τις γυναίκες με χαμηλότερη συγκέντρωση PFASs. Η μελέτη κατέδειξε τη δυνατότητα των εν λόγω χημικών ουσιών να έχουν αντίκτυπο στον μεταβολισμό και τη ρύθμιση του βάρους- ωστόσο, είχε κάποιους περιορισμούς, επειδή δεν μετρήθηκαν άλλοι παράγοντες για πιθανή αύξηση του βάρους.

Κοινωνικοί καθοριστικοί παράγοντες

Οι κοινωνικοί καθοριστικοί παράγοντες της υγείας είναι συνθήκες που ξεπερνούν τη δυνατότητα των ανθρώπων να τους ελέγχουν και επηρεάζουν τις κοινότητες και τη ζωή μας, σύμφωνα με το Υπουργείο Υγείας και Ανθρωπίνων Υπηρεσιών των ΗΠΑ. Η κοινωνικοοικονομική κατάσταση είναι ένας κοινωνικός καθοριστικός παράγοντας που μπορεί να προκαλέσει παχυσαρκία. Για παράδειγμα, μέλη κοινοτήτων με χαμηλό εισόδημα συχνά δεν έχουν πρόσβαση σε πηγές υγιεινών τροφίμων, γεγονός που οδηγεί σε υψηλότερη κατανάλωση επεξεργασμένων τροφίμων, αλλά ούτε και σε ασφαλείς χώρους άσκησης σε εξωτερικούς χώρους.

Ο ρόλος του άγχους

Το άγχος μπορεί να συμβάλει στην παχυσαρκία προκαλώντας αλλαγές στις διατροφικές μας συνήθειες και το ορμονικό μας σύστημα. Αν και η έρευνα έχει συνδέσει το στρες με την κατανάλωση τροφίμων για άνεση, αυτό δεν σημαίνει ότι η βίωση σύντομων περιόδων στρες θα οδηγήσει σε αύξηση του σωματικού βάρους.

Το μακροχρόνιο ή χρόνιο στρες, ωστόσο, μπορεί να δημιουργήσει παράγοντες κινδύνου για παχυσαρκία. Ένας παράγοντας που παίζει ρόλο είναι η κορτιζόλη, μια ορμόνη του στρες που μπορεί να αυξήσει την όρεξη και να δώσει το σήμα στο σώμα μας ώστεν να αποθηκεύσει περισσότερο λίπος.

Άλλες ιατρικές καταστάσεις

Εκτός από το στρες, το παιδικό τραύμα και οι διαγνώσεις ψυχικής υγείας, όπως η κατάθλιψη, συνδέονται με αυξημένο κίνδυνο παχυσαρκίας, σύμφωνα με ανασκόπηση του 2021.

Άλλες ιατρικές παθήσεις σχετίζονται με την αύξηση του σωματικού βάρους, η οποία θα μπορούσε δυνητικά να οδηγήσει σε παχυσαρκία. Αυτές οι παθήσεις περιλαμβάνουν:

• Σύνδρομο Bardet-Biedl
• Σύνδρομο Prader-Willi
• Σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών
• Σύνδρομο Cushing
• Παθήσεις του θυρεοειδούς

Τα φάρμακα

Ορισμένα φάρμακα μπορεί να προκαλέσουν αύξηση του σωματικού βάρους ως παρενέργεια δημιουργώντας αυξημένη όρεξη όταν διαταράσσονται οι ορμόνες που ρυθμίζουν την πείνα. Με την πάροδο του χρόνου, αυτά θα μπορούσαν να συμβάλουν στην παχυσαρκία.

Το Εθνικό Ινστιτούτο Καρδιάς, Πνευμόνων και Αίματος των ΗΠΑ απαριθμεί τα ακόλουθα φάρμακα ως αιτίες αύξησης του σωματικού βάρους.

• Αντικαταθλιπτικά
• Αντιψυχωσικά
• Β-αναστολείς (ένας τύπος φαρμάκου για την υψηλή αρτηριακή πίεση)
• Αντισυλληπτικά
• Γλυκοκορτικοειδή
• Ινσουλίνη

Εάν αισθάνεστε ότι τα φάρμακά σας προκαλούν αύξηση του σωματικού βάρους, μιλήστε με τον γιατρό σας. Μπορεί να είναι σε θέση να σας συστήσει κάτι διαφορετικό που δεν θα επηρεάζει το βάρος σας.

Πηγή: Everyday Health