Δύο άνθρωποι μπορεί να λάβουν την ίδια δόση του ίδιου φαρμάκου και να έχουν εντελώς διαφορετική ανταπόκριση. Ο ένας μπορεί να βελτιωθεί, ενώ ο άλλος να έχει μικρό όφελος ή ακόμη και σοβαρές παρενέργειες. Μέρος της εξήγησης βρίσκεται συχνά στα γονίδια, όπως εξηγεί στο σχετικό της άρθρο στο The Conversation η East Anglia.
Η φαρμακογονιδιωματική αξιοποιεί γενετικές πληροφορίες για να προβλέψει πώς μπορεί να ανταποκριθεί ένας άνθρωπος σε συγκεκριμένα φάρμακα. Ορισμένα γονίδια επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο ο οργανισμός μεταβολίζει τα φάρμακα, ενώ άλλα επηρεάζουν τη δράση τους. Οι γενετικές παραλλαγές μπορούν έτσι να επηρεάσουν την αποτελεσματικότητα μιας θεραπείας ή τον κίνδυνο ανεπιθύμητων ενεργειών.
Τα γονίδια, ωστόσο, αποτελούν μόνο ένα μέρος της εικόνας. Η ηλικία, η λειτουργία των νεφρών και του ήπατος, άλλα φάρμακα και η ίδια η πάθηση μπορούν επίσης να επηρεάσουν την ανταπόκριση στη θεραπεία.
Σχεδόν όλοι οι άνθρωποι φέρουν κάποια σχετική γενετική παραλλαγή. Ανάλυση σχεδόν 500.000 συμμετεχόντων στη UK Biobank έδειξε ότι το 99,5% προβλεπόταν να έχει διαφορετική ανταπόκριση σε τουλάχιστον ένα φάρμακο, λόγω παραλλαγών σε 14 καλά μελετημένα γονίδια.
Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει ότι όλοι χρειάζονται γενετικό έλεγχο. Η πληροφορία αποκτά πρακτική αξία όταν αφορά ένα φάρμακο που ο ασθενής λαμβάνει ή πρόκειται να λάβει και υπάρχουν επαρκή επιστημονικά στοιχεία για το πώς πρέπει να αλλάξει η θεραπεία.
Μπορεί ο γενετικός έλεγχος να κάνει τη θεραπεία ασφαλέστερη;
Υπάρχουν ενδείξεις ότι μπορεί να περιορίσει ανεπιθύμητες αντιδράσεις ή αναποτελεσματικές θεραπείες. Σε ευρωπαϊκή μελέτη 6.944 ασθενών, όσοι έλαβαν θεραπεία βάσει φαρμακογονιδιωματικών αποτελεσμάτων παρουσίασαν κλινικά σημαντικές ανεπιθύμητες αντιδράσεις σε ποσοστό 21%, έναντι 27,7% με τη συνήθη φροντίδα.
Οι ανεπιθύμητες αντιδράσεις στα φάρμακα αποτελούν σημαντικό πρόβλημα. Μελέτη σε νοσοκομείο του Λίβερπουλ έδειξε ότι ευθύνονταν ή συνέβαλλαν στο 16,5% των εισαγωγών ενηλίκων σε διάστημα ενός μήνα. Οι ηλικιωμένοι που λαμβάνουν πολλά φάρμακα αντιμετωπίζουν ιδιαίτερα αυξημένο κίνδυνο.
Πώς μπορεί να αλλάξει τη θεραπεία;
Ένας ασθενής μετά από έμφραγμα μπορεί να λάβει κλοπιδογρέλη για την πρόληψη θρόμβων, στατίνη για τη χοληστερόλη και ομεπραζόλη για την προστασία του στομάχου.
Ορισμένες παραλλαγές του γονιδίου CYP2C19 μειώνουν την ικανότητα του οργανισμού να ενεργοποιεί την κλοπιδογρέλη. Σε συγκεκριμένες περιπτώσεις, οι κατευθυντήριες οδηγίες προτείνουν να εξετάζεται η χρήση άλλου αντιαιμοπεταλιακού φαρμάκου.
Άλλες γενετικές παραλλαγές μπορεί να επηρεάζουν τον κίνδυνο μυϊκών συμπτωμάτων από ορισμένες στατίνες, ενώ το CYP2C19 επηρεάζει και τα επίπεδα της ομεπραζόλης στον οργανισμό.
Ανάλογη προσέγγιση μπορεί να εφαρμοστεί και στα αντικαταθλιπτικά. Παραλλαγές των CYP2D6 και CYP2C19 μπορούν να επηρεάσουν τα επίπεδα ορισμένων φαρμάκων και να βοηθήσουν τον γιατρό να επιλέξει δόση ή εναλλακτική θεραπεία.
Ποιοι μπορούν να ωφεληθούν;
Ιδιαίτερα όσοι λαμβάνουν πολλά φάρμακα έχουν περισσότερες πιθανότητες να παρουσιάσουν έναν σημαντικό συνδυασμό γονιδίου-φαρμάκου.
Η φαρμακογονιδιωματική μπορεί να περιορίσει τη διαδικασία «δοκιμής και λάθους» στη συνταγογράφηση, όταν υπάρχει ισχυρή επιστημονική τεκμηρίωση. Ωστόσο, απαιτούνται αξιόπιστες εξετάσεις, επικαιροποιημένες οδηγίες και κατάλληλη εκπαίδευση των επαγγελματιών υγείας.
