Οι περισσότεροι άνθρωποι ξεκινούν τη ζωή τους θέλοντας να πιστεύουν ότι ο κόσμος είναι δίκαιος. Περιμένουν ότι οι άνθρωποι θα περιμένουν τη σειρά τους στην ουρά, ότι θα αντιμετωπίζονται ισότιμα στην εργασία τους και ότι η σκληρή δουλειά θα ανταμείβεται. Αυτές οι προσδοκίες επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο κατανοούν τον κόσμο γύρω τους και διαμορφώνουν τις αντιδράσεις τους απέναντί του.
Τι συμβαίνει όμως όταν η ζωή αμφισβητεί επανειλημμένα αυτές τις πεποιθήσεις; Οι ψυχολόγοι ενδιαφέρονται εδώ και χρόνια για αυτό το ερώτημα. Σύμφωνα με νέα έρευνα, που δημοσιεύθηκε στο British Journal of Psychology, οι δυσμενείς εμπειρίες διαμορφώνουν τόσο την αντίληψη των ανθρώπων για το πόσο δίκαιος είναι ο κόσμος όσο και τον τρόπο με τον οποίο βλέπουν τη θέση τους μέσα στην κοινωνία.
Κατά τη διάρκεια μιας ζωής, προσωπικές δυσκολίες -από μια ασθένεια και την απώλεια ενός αγαπημένου προσώπου έως το να πέσει κάποιος θύμα εγκληματικής ενέργειας- μπορεί να έχουν αθροιστική επίδραση, ενισχύοντας σταδιακά την αίσθηση ότι ο κόσμος είναι άδικος. Οι ερευνητές θεωρούν ότι αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό στο πλαίσιο των σημερινών, ολοένα και πιο πολωμένων κοινωνιών, στις οποίες η εμπιστοσύνη στους θεσμούς έχει μειωθεί σημαντικά όχι μόνο στο Ηνωμένο Βασίλειο αλλά και σε πολλές άλλες χώρες της Ευρώπης.
Αντιξοότητες και αδικία
Η εν λόγω έρευνα επιχείρησε να απαντήσει σε δύο βασικά ερωτήματα: πως επηρεάζουν οι εμπειρίες αντιξοότητας κατά πόσο οι άνθρωποι θεωρούν ότι ο κόσμος είναι φονταμενταλιστικά άδικος και, εάν ναι, ποιες είναι οι συνέπειες για την κοινωνία;
Πραγματοποιήθηκαν τρεις έρευνες στις οποίες συμμετείχαν περισσότεροι από 1.200 Βρετανοί, με ισόποση εκπροσώπηση των δύο φύλων και μέση ηλικία τα 39 έτη.
Σε μία από τις μελέτες διαπιστώθηκε ότι οι άνθρωποι που ανέφεραν περισσότερες δυσμενείς εμπειρίες κατά τη διάρκεια της ζωής τους -μεταξύ άλλων ασθένεια, πένθος, οικονομικές δυσκολίες και βία- ήταν πιθανότερο να πιστεύουν ότι ο κόσμος είναι άδικος.
Σε άλλη μελέτη συγκρίθηκαν άνθρωποι οι οποίοι είχαν πέσει θύματα βίαιων εγκλημάτων με άλλους ανθρώπους που δεν είχαν τέτοια εμπειρία. Αφού συνυπολογίστηκαν οι δημογραφικοί παράγοντες, διαπιστώθηκε ότι όσοι είχαν βιώσει βίαιο έγκλημα ανέφεραν εντονότερη αίσθηση αδικίας.
Η τελευταία μελέτη έδειξε ότι οι περισσότερες δυσμενείς εμπειρίες κατά τη διάρκεια της ζωής συνδέονταν με χαμηλότερη εμπιστοσύνη στους θεσμούς, μέσω της αυξημένης αντίληψης περί αδικίας. Αυτό είναι σημαντικό, καθώς η εμπιστοσύνη αποτελεί θεμέλιο πολλών πτυχών της κοινωνίας, από την εμπιστοσύνη στους δημόσιους θεσμούς έως τη συμμετοχή στη δημοκρατική διαδικασία.
Συνολικά, τα ευρήματα δείχνουν ότι οι άνθρωποι δεν ερμηνεύουν τις πληροφορίες αποκλειστικά με βάση τα διαθέσιμα γεγονότα. Τις ερμηνεύουν επίσης μέσα από το πρίσμα των προηγούμενων εμπειριών τους.
Για παράδειγμα δύο άνθρωποι μπορεί να διαβάσουν την ίδια είδηση, να παρακολουθήσουν την ίδια πολιτική συζήτηση ή να ακούσουν την ίδια συμβουλή για τη δημόσια υγεία και, παρ' όλα αυτά, να καταλήξουν σε πολύ διαφορετικά συμπεράσματα.
Αυτές οι διαφορές μπορεί να μην οφείλονται απλώς στις γνώσεις ή στις πολιτικές τους πεποιθήσεις. Μπορεί επίσης να αντανακλούν τον διαφορετικό τρόπο με τον οποίο έχουν μάθει να βλέπουν τον κόσμο εξαιτίας των δυσκολιών που έχουν αντιμετωπίσει.
Επιπλέον, όταν κάποιος αρχίζει να πιστεύει ολοένα και περισσότερο ότι ο κόσμος είναι άδικος, μπορεί να είναι πιθανότερο να παρατηρεί νέα παραδείγματα αντιλαμβανόμενης αδικίας, διαφθοράς ή κρυφών κινήτρων και να ερμηνεύει τα καινούργια γεγονότα μέσα από αυτό το πρίσμα.
Η πίστη στις θεωρίες συνωμοσίας
Προηγούμενες έρευνες έχουν δείξει ότι άνθρωποι που αισθάνονται αβεβαιότητα, αδυναμία ή απειλή είναι συχνά πιθανότερο να υιοθετούν με μεγαλύτερη ευκολία θεωρίες συνωμοσίας. Ωστόσο, το μεγαλύτερο μέρος αυτής της έρευνας έχει επικεντρωθεί στην ταυτότητα, τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας και τις πεποιθήσεις τους.
Στη διερεύνηση της επίδρασης των δυσμενών εμπειριών ζωής στους ανθρώπους, διαπιστώθηκε ένα αξιοσημείωτα σταθερό μοτίβο. Όταν αυτές οι δυσκολίες συνδέονται με εντονότερη αίσθηση αδικίας στον κόσμο, οι ίδιοι άνθρωποι εμφανίζουν και ισχυρότερη τάση να υιοθετούν θεωρίες συνωμοσίας, οι οποίες μάλιστα σπάνια παρουσιάζουν τα γεγονότα ως τυχαία. Αντίθετα, συνήθως υποστηρίζουν ότι ισχυρά άτομα ή οργανισμοί ευθύνονται στο παρασκήνιο για όσα συμβαίνουν γύρω μας. Προσφέρουν εξηγήσεις που αποδίδουν τα γεγονότα σε σκόπιμες ενέργειες, τα οποία διαφορετικά μπορεί να φαίνονταν συγκεχυμένα ή άδικα.
Οι έρευνες δείχνουν ότι στις διάφορες κοινωνίες το επίπεδο πίστης στις θεωρίες συνωμοσίας παραμένει σχετικά σταθερό με την πάροδο του χρόνου. Όταν όμως αυτές οι πεποιθήσεις γίνουν μέρος του τρόπου με τον οποίο κάποιος κατανοεί τον κόσμο, μπορεί να είναι δύσκολο να αλλάξουν.
Γι' αυτό είναι ακόμη πιο σημαντικό να κατανοηθούν σωστά οι εμπειρίες και οι ψυχολογικές διεργασίες που μπορεί να συμβάλλουν στην ανάπτυξη τέτοιων αντιλήψεων. Τα ευρήματα της μελέτης δείχνουν ότι η αντίληψη της αδικίας αποτελεί έναν από τους δρόμους μέσω των οποίων μπορεί να συμβεί αυτό.
Για έναν άνθρωπο που αισθάνεται ολοένα και περισσότερο ότι ο κόσμος είναι άδικος, οι θεωρίες συνωμοσίας μπορεί να γίνονται ψυχολογικά πιο ελκυστικές, καθώς προσφέρουν έναν τρόπο να κατανοήσει εμπειρίες που διαφορετικά μοιάζουν δύσκολο να εξηγηθούν.
Επιπλέον, η έρευνα δεν υποστηρίζει ότι οι αντιξοότητες οδηγούν αναπόφευκτα σε θεωρίες συνωμοσίας, ούτε ότι αποτελούν την αναπόφευκτη συνέπεια ενός τραύματος του παρελθόντος. Αντίθετα, αναδεικνύει μια μακροπρόθεσμη ψυχολογική διαδικασία που μπορεί να βοηθήσει να εξηγηθεί γιατί ορισμένοι άνθρωποι γίνονται όλο και πιο δεκτικοί σε αυτές τις ιδέες.
Σε έναν ολοένα και πιο πολωμένο κόσμο, η προσοχή των μέσων ενημέρωσης και της πολιτικής συχνά επικεντρώνεται στις πληροφορίες που καταναλώνουν οι άνθρωποι. Η έρευνά μας, όμως, δείχνει ότι θα πρέπει να δίνουμε μεγαλύτερη προσοχή στις εμπειρίες που διαμορφώνουν το πρίσμα μέσα από το οποίο οι άνθρωποι ερμηνεύουν τις πληροφορίες.
Αυτό θα μπορούσε να βοηθήσει να εξηγηθεί το γιατί διαφορετικοί άνθρωποι μπορούν να παρακολουθούν τα ίδια γεγονότα και να καταλήγουν σε εντελώς διαφορετικά συμπεράσματα.
Τελικά, οι εμπειρίες των ανθρώπων δεν τους επηρεάζουν μόνο τη στιγμή που συμβαίνουν. Διαμορφώνουν την κοσμοθεωρία τους, η οποία μπορεί να επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο ερμηνεύουν και αντιδρούν στα γεγονότα και στη συμπεριφορά των άλλων ανθρώπων για πολλά χρόνια στο μέλλον.
Είναι μάλλον προφανές ότι κάθε προσπάθεια για την επίτευξη μεγαλύτερης συναίνεσης στην κοινωνία μπορεί να απαιτεί βαθύτερη κατανόηση των δυσκολιών που έχουν βιώσει οι άνθρωποι στη διάρκεια της ζωής τους -και του τρόπου με τον οποίο αυτές οι εμπειρίες μπορούν να επηρεάσουν την αίσθηση αδικίας που έχουν για τον κόσμο.
Πηγή: THE CONVERSATIONS. COM
