Η υγεία δεν καθορίζεται μόνο από την παρουσία ή απουσία μιας ασθένειας. Η καθημερινότητα ενός ανθρώπου, οι κοινωνικές του σχέσεις, η οικονομική του κατάσταση, το σπίτι στο οποίο ζει, η μοναξιά, η πρόσβαση στην κοινότητα και η δυνατότητα συμμετοχής σε κοινωνικές δραστηριότητες μπορούν να επηρεάσουν σημαντικά τόσο τη σωματική όσο και την ψυχική του ευεξία.
Σε αυτή την αντίληψη βασίζεται η κοινωνική συνταγογράφηση (social prescribing), μια προσέγγιση που επιχειρεί να συνδέσει την υγειονομική φροντίδα με την κοινωνική υποστήριξη. Στη χώρα μας έχει αρχίσει να επικρατεί ως έννοια και βρίσκεται στο στάδιο του σχεδιασμού και των πιλοτικών εφαρμογών. Μια τέτοια έκφανση του είναι η Πολιτιστική Συνταγογράφηση. Πόσο όμως είναι σε θέση η χώρας μας να προχωρήσει σε αυτήν την πολυεπίπεδη προσέγγιση στην υγεία όταν η πρωτοπόρος στον τομέα Βρετανία, αντιμετωπίζει σημαντικά προβλήματα στην εφαρμογή της;
Τι είναι η κοινωνική συνταγογράφηση;
Με απλά λόγια, πρόκειται για ένα μοντέλο στο οποίο ένας επαγγελματίας υγείας μπορεί να παραπέμψει έναν άνθρωπο όχι μόνο σε μια ιατρική υπηρεσία, αλλά και σε μια υπηρεσία ή δραστηριότητα της κοινότητας, ανάλογα με τις ανάγκες του.
Η παραπομπή μπορεί, για παράδειγμα, να αφορά έναν άνθρωπο που αισθάνεται μόνος, κάποιον που χρειάζεται υποστήριξη για οικονομικά ή κοινωνικά προβλήματα, έναν ηλικιωμένο που έχει απομονωθεί ή ένα άτομο που χρειάζεται να επανασυνδεθεί με δραστηριότητες και ανθρώπους στην κοινότητά του.
Κεντρικό ρόλο σε αυτό το μοντέλο που εφαρμόζεται στη Βρετανία έχουν οι Social Prescribing Link Workers. Πρόκειται για επαγγελματίες που συζητούν με τον πολίτη τι είναι σημαντικό για τον ίδιο, ποιες είναι οι ανάγκες του και ποια υποστήριξη θα μπορούσε να τον βοηθήσει. Στη συνέχεια τον συνδέουν με διαθέσιμες υπηρεσίες, ομάδες, οργανώσεις και δραστηριότητες της κοινότητας.
Η λογική, επομένως, δεν είναι να αντικατασταθεί η ιατρική θεραπεία, αλλά να αντιμετωπιστούν παράγοντες που επηρεάζουν την υγεία και δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν αποκλειστικά μέσα στο ιατρείο.
Από τη μοναξιά και την κοινωνική απομόνωση στην πρόληψη
Η προσέγγιση έχει ιδιαίτερη σημασία καθώς τα συστήματα υγείας αναζητούν τρόπους πρόληψης και αντιμετώπισης των κοινωνικών παραγόντων που επιβαρύνουν την υγεία.
Η κοινωνική συνταγογράφηση έχει αναπτυχθεί ιδιαίτερα στην Αγγλία, όπου πλέον αποτελεί μέρος της εθνικής πολιτικής υγείας. Περισσότεροι από ένα εκατομμύριο άνθρωποι παραπέμπονται κάθε χρόνο μέσω της γενικής πρακτικής σε υπηρεσίες κοινωνικής συνταγογράφησης.
Η ιδέα, επομένως, έχει περάσει από το επίπεδο μεμονωμένων κοινοτικών πρωτοβουλιών σε ένα οργανωμένο τμήμα της πρωτοβάθμιας φροντίδας.
Και ακριβώς σε αυτό το σημείο εμφανίζεται ένα κρίσιμο ερώτημα: τι συμβαίνει στην άλλη άκρη της παραπομπής;
Όταν υπάρχει η παραπομπή, αλλά δεν υπάρχει η υπηρεσία
Το ερώτημα αυτό θέτει η Alice Chapman-Hatchett, διευθύντρια του Κέντρου Για Υγιείς Χειραφετημένες Κοινότητες (The Centre for Healthy Empowered Communities), σε σχετικό της άρθρο.
Η Chapman-Hatchett υποστηρίζει ότι η ανάπτυξη της κοινωνικής συνταγογράφησης έχει δημιουργήσει έναν σημαντικό μηχανισμό παραπομπών, χωρίς όμως να έχει υπάρξει πάντοτε αντίστοιχη επένδυση στις κοινοτικές υπηρεσίες που καλούνται να ανταποκριθούν σε αυτές.
Η προβληματική είναι απλή αλλά σημαντική: μπορεί ένα σύστημα υγείας να αυξάνει τις παραπομπές προς την κοινότητα, όταν η ίδια η κοινότητα δεν διαθέτει επαρκείς και βιώσιμες δομές για να τις υποδεχθεί;
Η ίδια εξετάζει ως προς αυτό την εμπειρία από το Κεντ και το Μέντγουεϊ.
Στο Κεντ, το πρόγραμμα Positive Wellbeing αξιοποίησε κοινοτικούς επόπτες ως «συνδέσμους» με ανθρώπους που αντιμετώπιζαν κοινωνική απομόνωση. Οι εργαζόμενοι επισκέπτονταν ανθρώπους στα σπίτια τους, μεταξύ άλλων και άτομα που δεν είχαν επαφή με τον οικογενειακό τους γιατρό. Η ανεξάρτητη αξιολόγηση του προγράμματος κατέγραψε βελτιώσεις στη μοναξιά, την κοινωνική αλληλεπίδραση και την ευημερία.
Στο Μέντγουεϊ εφαρμόστηκε μια πιο συστηματική προσέγγιση, με τη συνεργασία εργαζομένων κοινωνικής συνταγογράφησης, παρόχων υπηρεσιών, του NHS, της τοπικής αυτοδιοίκησης και του εθελοντικού τομέα. Σύμφωνα με τα στοιχεία που παραθέτει η Chapman-Hatchett, έως τον Αύγουστο του 2024 είχαν χρησιμοποιήσει υπηρεσίες κοινωνικής συνταγογράφησης 16.348 άνθρωποι, ενώ για 8.061 αναφέρθηκε βελτίωση στην υγεία και την ευημερία τους.
Ωστόσο, η εικόνα δεν είναι χωρίς προβλήματα.
Οι λίστες αναμονής ως «αδύναμος κρίκος»
Σύμφωνα με την εθνική έρευνα του 2026 μεταξύ των εργαζομένων κοινωνικής συνταγογράφησης, η έλλειψη διαθέσιμων υπηρεσιών και οι λίστες αναμονής εξακολουθούν να αποτελούν τα συχνότερα εμπόδια στις παραπομπές.
Έτσι δημιουργείται μια αντίφαση.
Από τη μία πλευρά, το σύστημα υγείας επενδύει στην αναγνώριση κοινωνικών αναγκών και στη δημιουργία μηχανισμών παραπομπής.
Από την άλλη, οι οργανώσεις και οι υπηρεσίες της κοινότητας που καλούνται να ανταποκριθούν στις ανάγκες αυτές αντιμετωπίζουν τις δικές τους οικονομικές και λειτουργικές πιέσεις.
Στο Κεντ και το Μέντγουεϊ, σύμφωνα με την Chapman-Hatchett, τέσσερις καθιερωμένες κοινοτικές οργανώσεις μεσαίου και μεγάλου μεγέθους έκλεισαν μέσα σε έναν χρόνο, αντιπροσωπεύοντας περίπου 8 εκατομμύρια λίρες ετήσιας οργανωτικής δυναμικότητας.
Το μεγάλο ερώτημα για την κοινωνική συνταγογράφηση
Το ζήτημα που αναδεικνύει το άρθρο αφορά τελικά κάτι ευρύτερο από τη λειτουργία ενός συγκεκριμένου μοντέλου στην Αγγλία.
Αν η κοινωνική συνταγογράφηση στηρίζεται στις οργανώσεις, στις υπηρεσίες και στους ανθρώπους της κοινότητας, τότε η αποτελεσματικότητά της εξαρτάται αναγκαστικά και από τη βιωσιμότητα αυτών των δομών.
Η οικονομική πίεση μπορεί να αυξάνει τις κοινωνικές ανάγκες, και επομένως τη ζήτηση για κοινωνική συνταγογράφηση , την ίδια στιγμή που περιορίζει τους διαθέσιμους πόρους και των οργανώσεων που καλούνται να ανταποκριθούν.
Καταλήγει λοιπόν η Hatchett:
"Η ζήτηση είναι μεγαλύτερη ακριβώς τη στιγμή που οι υποδομές που απαιτούνται για να ανταποκριθούν σε αυτήν είναι πιο ευάλωτες.
Ίσως, επομένως, η επόμενη φάση της κοινωνικής συνταγογράφησης θα πρέπει να αφορά λιγότερο την πρόσληψη περισσότερων ανθρώπων που κάνουν παραπομπές και περισσότερο την επένδυση στους κοινοτικούς χώρους, τις οργανώσεις και τις υπηρεσίες που δίνουν ουσιαστικό περιεχόμενο στην κοινωνική συνταγογράφηση."
