Όταν μιλάμε για ενδοοικογενειακή βία, η εικόνα που έρχεται συνήθως στο μυαλό είναι εκείνη της σωματικής επίθεσης. Όμως η κακοποίηση μπορεί να πάρει πολύ πιο ύπουλες μορφές και να εξελίσσεται αθόρυβα, πίσω από κλειστές πόρτες.

«Η αντίληψη ότι η ενδοοικογενειακή βία αφορά μόνο την άμεση σωματική κακοποίηση είναι ένας επικίνδυνος μύθος», επισημαίνει στην ιστοσελίδα EverydayHealth, η Michele Kambolis, PhD, κλινική θεραπεύτρια και ειδικός στην υγεία σώματος και νου με έδρα το Βανκούβερ.

Συναισθηματική και ψυχολογική κακοποίηση, σεξουαλική και οικονομική βία, παρενόχληση και stalking αποτελούν επίσης μορφές ενδοοικογενειακής βίας, σύμφωνα με την Jennifer C. Genovese, PhD, LCSW, αδειοδοτημένη κλινική κοινωνική λειτουργό και επίκουρη καθηγήτρια στη Σχολή Κοινωνικής Εργασίας του Πανεπιστημίου Syracuse.

Το δύσκολο είναι ότι πολλά από αυτά τα σημάδια μπορεί να μοιάζουν αρχικά με «ζήλια», «ενδιαφέρον», «παθιασμένο έρωτα» ή απλώς έναν δύσκολο χαρακτήρα. Με τον χρόνο, όμως, μπορεί να εξελιχθούν σε ένα σταθερό μοτίβο ελέγχου και χειραγώγησης.

«Η ενδοοικογενειακή βία συνήθως συμβαίνει πίσω από κλειστές πόρτες και μπορεί να παραμένει κρυφή από αγαπημένα πρόσωπα και άλλους ανθρώπους εκτός της σχέσης. Επομένως, η αναγνώριση των πιο δυσδιάκριτων σημαδιών κακοποίησης είναι απαραίτητη», λέει η Genovese.

Τα σημάδια

1. Δεν θέλει να σε χάσει — θέλει να σε ελέγχει

Στην αρχή μπορεί να μοιάζει κολακευτικό. «Θέλει να περνάμε όλο τον χρόνο μαζί». «Ζηλεύει επειδή με αγαπάει». «Δεν θέλει να πηγαίνω μόνη μου». Όμως η διαρκής παρουσία ενός συντρόφου μπορεί να αποτελεί προσπάθεια απομόνωσης και ελέγχου.

«Δεν είναι επειδή “σε αγαπάει τόσο πολύ και θέλει απλώς να περνάτε χρόνο μαζί”», προειδοποιεί η JenniferKelman, LCSW, πιστοποιημένη επαγγελματίας σύμβουλος στη Φλόριντα. Ο στόχος μπορεί να είναι η επιβολή δύναμης και κυριαρχίας και η απομάκρυνση του ανθρώπου από τους δικούς του, ώστε να καταστεί περισσότερο εξαρτημένος από τον σύντροφό του.

Η συμπεριφορά αυτή μπορεί να πάρει πολλές μορφές: να μην επιτρέπεται στο άτομο να βγαίνει μόνο του, να πηγαίνει στη δουλειά ή στο σχολείο, σε ραντεβού με γιατρό, για ψώνια ή να συναντά φίλους και συγγενείς χωρίς τον σύντροφό του. Και συνήθως δεν ξεκινά με μια ξεκάθαρη απαγόρευση. Η ζήλια και η κτητικότητα μπορεί να αυξάνονται σταδιακά, μέχρι ο έλεγχος να γίνει μέρος της καθημερινότητας.

2. Σε κάνει να αμφιβάλλεις για τη δική σου πραγματικότητα

«Δεν έγινε έτσι». «Τα φαντάζεσαι». «Είσαι υπερβολική». «Είσαι πολύ ευαίσθητη».Όταν τέτοιες φράσεις επαναλαμβάνονται ξανά και ξανά, μπορεί να μην πρόκειται απλώς για έναν καβγά. Το gaslighting είναι μια μορφή ψυχολογικής κακοποίησης που κάνει το άτομο να αμφισβητεί τη δική του αντίληψη, μνήμη, κρίση και συναισθήματα.

Ο κακοποιητικός σύντροφος μπορεί να χλευάζει ή να ταπεινώνει το άλλο άτομο και στη συνέχεια να το κατηγορεί ότι αντιδρά υπερβολικά. Μπορεί επίσης να παρουσιάζει ένα περιστατικό κακοποίησης ως έναν «φυσιολογικό καβγά».

«Το θύμα τελικά αισθάνεται μπερδεμένο ή ότι οι αντιδράσεις του είναι δυσανάλογες με τις περιστάσεις και αρχίζει να αμφισβητεί τις δικές του αντιδράσεις και τα συναισθήματά του», εξηγεί η Genovese.

Με τον χρόνο, η αμφιβολία μπορεί να γίνει τόσο έντονη ώστε το άτομο να μην εμπιστεύεται πλέον ούτε τη δική του κρίση. Και όσο λιγότερο εμπιστεύεται τον εαυτό του, τόσο περισσότερο φτάνει να εξαρτάται από τον άνθρωπο που το κακοποιεί. Η Kambolis επισημαίνει ότι αυτού του είδους η συναισθηματική κακοποίηση αυξάνει επίσης τον κίνδυνο σωματικής βλάβης.

3. Lovebombing: Η συγγνώμη μετά την κακοποίηση

Ο κύκλος της κακοποίησης δεν αποτελείται μόνο από φωνές, προσβολές και συγκρούσεις. Μπορεί να περιλαμβάνει και υπερβολική τρυφερότητα.Μετά από μια συναισθηματική επίθεση μπορεί να ακολουθήσουν δώρα, κομπλιμέντα, απολογίες και μεγάλες υποσχέσεις ότι «αυτό δεν θα ξανασυμβεί».

Πρόκειται για το λεγόμενο lovebombing. Η Kambolis περιγράφει τις συναισθηματικές επιθέσεις ως διαρκή κριτική και συμπεριφορές που κάνουν το άλλο άτομο να αισθάνεται ότι δεν έχει αξία, ενώ η Kelman σημειώνει ότι η σταδιακή διάβρωση της αυτοεκτίμησης μπορεί να κάνει το άτομο να αισθάνεται ανίκανο να φύγει από τη σχέση.

Το κρίσιμο στοιχείο δεν είναι μια συγγνώμη μετά από έναν καβγά. Είναι το επαναλαμβανόμενο μοτίβοεπίθεσης-συγγνώμης-δώρωμ και υπερβολικής τρυφερότητας-υποσχέσεων- νέας επίθεσης. Όταν αυτός ο κύκλος επαναλαμβάνεται, η Kelman συνιστά την αναζήτηση υποστήριξης, ώστε το άτομο να μπορέσει να απομακρυνθεί με ασφάλεια.

4. Ζητάς την άδειά του ακόμη και για να μιλήσεις

Ένα από τα πιο αποκαλυπτικά σημάδια μπορεί να βρίσκεται στη συμπεριφορά του ίδιου του ανθρώπου που υφίσταται την κακοποίηση.Μπορεί να συμφωνεί διαρκώς με τον σύντροφό του, να τον επαινεί, να τον δικαιολογεί ή να προσπαθεί να προλάβει τις αντιδράσεις του.Μπορεί ακόμη να ζητά την έγκρισή του πριν πάρει μια απόφαση — ακόμη και μια ασήμαντη — ή να αποφεύγει να απαντήσει σε μια ερώτηση μπροστά σε άλλους χωρίς πρώτα να κοιτάξει τον σύντροφό του.

Η Genovese περιγράφει περιπτώσεις στις οποίες αυτή η «άδεια» μπορεί να δίνεται ακόμη και χωρίς λόγια: με ένα διακριτικό νεύμα ή ένα βλέμμα.Αυτή η συμπεριφορά μπορεί να συνδέεται με το λεγόμενο fawn response (αντίδραση εξευμενισμού), μια αντίδραση στο τραύμα κατά την οποία το άτομο προσπαθεί να ικανοποιήσει ή να κατευνάσει εκείνον που το απειλεί, προκειμένου να αποφύγει περαιτέρω τραυματικές εμπειρίες.

Με άλλα λόγια, δεν προσπαθεί απλώς να «κρατήσει τις ισορροπίες». Προσπαθεί να αποφύγει την επόμενη αντίδραση του κακοποιητικού συντρόφου.

5. Χωρίζετε, τα ξαναβρίσκετε και όλα αρχίζουν από την αρχή

Όταν ένα ζευγάρι χωρίζει και επανασυνδέεται δεν σημαίνει από μόνο του ότι υπάρχει κακοποίηση. Όταν όμως οι χωρισμοί και οι επανασυνδέσεις αποτελούν μέρος ενός επαναλαμβανόμενου κύκλου, είναι ένα σημάδι που αξίζει προσοχή.Ένα άτομο που βιώνει ενδοοικογενειακή βία μπορεί να προσπαθήσει πολλές φορές να φύγει πριν καταφέρει τελικά να απομακρυνθεί.Οι λόγοι είναι συχνά πολύ πιο σύνθετοι από όσο φαίνονται απ' έξω. Η έλλειψη χώρου διαμονής, η οικονομική ανασφάλεια, η ανησυχία για το μέλλον των παιδιών ή ο φόβος εκδίκησης είναι μερικοί εξ αυτών.

Ο φόβος μπορεί να συνδυάζεται με την πεποίθηση ότι «αν προσπαθήσω λίγο περισσότερο», «αν δεν τον εκνευρίσω» ή «αν προσέχω περισσότερο τι λέω», η κατάσταση θα αλλάξει.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, ο κακοποιητικός σύντροφος μπορεί να απειλεί ακόμη και ότι θα αυτοκτονήσει ή θα κάνει κακό στον εαυτό του, χρησιμοποιώντας την απειλή ως μέσο ελέγχου για να εμποδίσει το άλλο άτομο να φύγει, εξηγεί η Genovese.Η αποχώρηση από μια κακοποιητική σχέση δεν είναι πάντα μια απλή απόφαση. Μπορεί να είναι μια δύσκολη και επικίνδυνη διαδικασία που χρειάζεται υποστήριξη και σχεδιασμό.

Και όταν ένα αγαπημένο πρόσωπο επιστρέφει σε μια κακοποιητική σχέση, η αντίδραση του περιβάλλοντος μπορεί να είναι θυμός ή απογοήτευση.

«Δεν μπορούμε να περιμένουμε από ένα θύμα κακοποίησης να είναι ενδυναμωμένο μέσα σε μια κατάσταση όπου δεν έχει δύναμη. Μπορούμε, όμως, να παραμένουμε σταθερά δίπλα του», προτείνει η Kambolis. Η υποστήριξη χωρίς επίκριση μπορεί να είναι πολύ πιο χρήσιμη από την πίεση, την ενοχοποίηση ή την απαίτηση να πάρει άμεσα μια απόφαση.

Ποιοι κινδυνεύουν περισσότερο;

Η ενδοοικογενειακή βία μπορεί να αφορά οποιονδήποτε, ανεξάρτητα από ηλικία, φύλο, οικονομική κατάσταση, πολιτισμικό υπόβαθρο ή σεξουαλικότητα.

«Οι δράστες και τα θύματα κακοποιητικών σχέσεων προέρχονται από όλα τα κοινωνικά στρώματα, όλα τα οικονομικά υπόβαθρα και όλες τις κουλτούρες», σημειώνει η Genovese.Ωστόσο, η απομόνωση, η ευαλωτότητα και η απουσία ενός ισχυρού δικτύου υποστήριξης αυξάνουν τον κίνδυνο.

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας εκτιμά ότι σχεδόν 1 στις 3 γυναίκες παγκοσμίως έχει υποστεί στη διάρκεια της ζωής της σωματική ή σεξουαλική βία από σύντροφο ή σεξουαλική βία από μη σύντροφο.

Άλλοι παράγοντες κινδύνου περιλαμβάνουν:

• προσωπικό ή οικογενειακό ιστορικό ενδοοικογενειακής βίας
• οικονομική αστάθεια
• παραδοσιακά στερεότυπα για τους ρόλους των φύλων
• έλλειψη κοινωνικής υποστήριξης
• περιορισμένη υποστήριξη από την κοινότητα
• χαμηλό μορφωτικό επίπεδο
• προβληματικές οικογενειακές σχέσεις
• νεαρή ηλικία