Οι ερευνητές χρησιμοποιούν συχνά τον όρο «διάρκεια υγιούς ζωής» (healthspan) για να περιγράψουν τα χρόνια κατά τα οποία ένα άτομο παραμένει σε καλή υγεία, χωρίς αναπηρία ή χρόνια νόσο. Το 2021, το παγκόσμιο προσδόκιμο ζωής ήταν 71,4 έτη, ενώ παλαιότερα ήταν τα 61,9 έτη, σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ). Πρόκειται για μια διαφορά 9,5 ετών. Μια ξεχωριστή ανάλυση εκτίμησε ότι η διαφορά αυτή διευρύνθηκε σε 203 από τις 204 χώρες και περιοχές μεταξύ 1990 και 2023.
Ο ΠΟΥ υιοθετεί μια ευρύτερη προσέγγιση για την υγιή γήρανση, εστιάζοντας στις ικανότητες που επιτρέπουν στους ανθρώπους να κάνουν όσα έχουν αξία για τους ίδιους, όπως να εκτελούν καθημερινές δραστηριότητες, να διατηρούν τις σχέσεις τους και να συμμετέχουν στην κοινωνία. Η προσέγγιση αυτή αναγνωρίζει ότι κάποιος μπορεί να ζει καλά ακόμη και όταν αντιμετωπίζει μια κατάσταση υγείας. Ο όρος «λειτουργική διάρκεια υγιούς ζωής» (functional healthspan) περιγράφει το χρονικό διάστημα κατά το οποίο ένα άτομο διατηρεί τις ικανότητες που είναι απαραίτητες για την ανεξάρτητη διαβίωση.
Καθώς γερνάμε, η μείωση της μυϊκής δύναμης και μάζας, η περιορισμένη αερόβια ικανότητα, αλλά και το λεγόμενο «inflammaging», δηλαδή η χρόνια χαμηλού βαθμού φλεγμονή, γίνονται συχνότερα. Οι αλλαγές αυτές διαφέρουν σημαντικά από άνθρωπο σε άνθρωπο. Η διατροφή, η σωματική δραστηριότητα και ο ύπνος μπορούν να επηρεάσουν το πόσο καλά γερνάμε, ενώ σημαντικό ρόλο διαδραματίζουν επίσης το εισόδημα, η στέγαση, η πρόσβαση στην υγειονομική περίθαλψη και το ευρύτερο περιβάλλον.
Η μελέτη του θερμιδικού περιορισμού
Μία από τις περισσότερο μελετημένες προσεγγίσεις για τη γήρανση είναι ο θερμιδικός περιορισμός: η μείωση της ενεργειακής πρόσληψης κατά περίπου 20%-40%, με παράλληλη εξασφάλιση όλων των απαραίτητων θρεπτικών συστατικών.
Ο θερμιδικός περιορισμός μπορεί να παρατείνει τη διάρκεια ζωής οργανισμών από τη ζύμη έως τα τρωκτικά, αν και οι επιδράσεις του διαφέρουν ανάλογα με το είδος, τη γενετική, το φύλο, την ηλικία και τη διατροφή. Τα στοιχεία για τον άνθρωπο είναι λιγότερο σαφή.
Η μεγαλύτερη μακροχρόνια μελέτη θερμιδικού περιορισμού σε ανθρώπους, γνωστή ως CALERIE (Comprehensive Assessment of Long-term Effects of Reducing Intake of Energy), παρακολούθησε 218 υγιείς ενήλικες χωρίς παχυσαρκία για δύο χρόνια. Οι συμμετέχοντες που εντάχθηκαν στην ομάδα θερμιδικού περιορισμού μείωσαν την πρόσληψη θερμίδων κατά μέσο όρο κατά 12%. Παρουσίασαν βελτιώσεις σε δείκτες που συνδέονται με την καρδιαγγειακή και μεταβολική υγεία, όπως η αρτηριακή πίεση, η ευαισθησία στην ινσουλίνη και οι δείκτες φλεγμονής στο αίμα. Παράλληλα, έχασαν περίπου 5,4 κιλά σωματικού λίπους και 2 κιλά άλιπης μάζας, ενώ παρατηρήθηκε μικρή μείωση της οστικής πυκνότητας στη σπονδυλική στήλη και το ισχίο.
Παρότι η μελέτη εξέτασε βιοδείκτες που σχετίζονται με τη γήρανση, δεν απέδειξε ότι ο θερμιδικός περιορισμός βελτιώνει τη λειτουργική διάρκεια υγιούς ζωής ή παρατείνει τη ζωή των ανθρώπων. Επιπλέον, ακόμη και αυτός ο βαθμός περιορισμού πολύ πιθανόν να είναι δύσκολο να διατηρηθεί μακροπρόθεσμα.
Οι ερευνητές μελετούν επίσης θρεπτικά συστατικά και ουσίες που επηρεάζουν παρόμοιες κυτταρικές διεργασίες οι οποίες συνδέονται με τη γήρανση, χωρίς να απαιτούν από τους ανθρώπους να τρώνε σημαντικά λιγότερο. Οι ουσίες αυτές είναι γνωστές ως «μιμητικά του θερμιδικού περιορισμού» (calorie-restriction mimetics – CRMs) και πολλές από αυτές βρίσκονται στις τροφές.
Τα CRMs μπορεί να μειώνουν σήματα που συνδέονται με την ανάπτυξη των κυττάρων, να ενισχύουν την αυτοφαγία, δηλαδή τη διαδικασία μέσω της οποίας τα κύτταρα ανακυκλώνουν κατεστραμμένα συστατικά, ή να επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο τα κύτταρα αντιλαμβάνονται την ενεργειακή κατάσταση, λειτουργούν μεταβολικά και υποστηρίζουν τα μιτοχόνδρια στη διαδικασία παραγωγή ενέργειας. Ωστόσο, μεγάλο μέρος αυτών των στοιχείων προέρχεται από μελέτες σε κύτταρα και ζώα και η επίδραση σε έναν συγκεκριμένο κυτταρικό μηχανισμό δεν σημαίνει απαραίτητα βελτίωση της υγείας ή παράταση της ζωής.
Τι έχουν δείξει οι μελέτες σε ανθρώπους
Ένα από τα CRMs είναι η σπερμιδίνη, μια ουσία που βρίσκεται στον σπόρο του σιταριού, τα μανιτάρια, τα όσπρια και τους ξηρούς καρπούς. Σε μελέτη παρατήρησης 23.894 ενηλίκων στις ΗΠΑ, η υψηλότερη εκτιμώμενη πρόσληψη σπερμιδίνης συσχετίστηκε με χαμηλότερο κίνδυνο θανάτου κατά τη διάρκεια της παρακολούθησης, τόσο συνολικά όσο και από καρδιαγγειακά νοσήματα. Ωστόσο, το εύρημα αυτό δεν αποδεικνύει σχέση αιτίου-αποτελέσματος. Τα άτομα που καταναλώνουν περισσότερες τροφές πλούσιες σε σπερμιδίνη μπορεί συνολικά να ακολουθούν πιο υγιεινή διατροφή ή να διαφέρουν με άλλους τρόπους που θα μπορούσαν να εξηγήσουν τα αποτελέσματα.
Μια μικρή πιλοτική μελέτη τριών μηνών, στην οποία συμμετείχαν 30 ηλικιωμένοι, έδειξε αρχικά ότι η σπερμιδίνη ενδέχεται να βελτιώνει τη μνήμη. Ωστόσο, μια μεγαλύτερη τυχαιοποιημένη μελέτη διάρκειας 12 μηνών, με τη συμμετοχή 100 ηλικιωμένων με υποκειμενική γνωστική έκπτωση, διαπίστωσε ότι ένα συμπλήρωμα πλούσιο σε σπερμιδίνη δεν βελτίωσε την κύρια παράμετρο μνήμης της μελέτης σε σύγκριση με εικονικό φάρμακο.
Άλλες ουσίες που έχουν προταθεί ως μιμητικά του θερμιδικού περιορισμού, επειδή ενδέχεται να προκαλούν ορισμένες από τις ίδιες κυτταρικές επιδράσεις, είναι η ρεσβερατρόλη, που βρίσκεται στα σταφύλια και τα μούρα, οι κατεχίνες, που βρίσκονται στο πράσινο τσάι και το κακάο, και η κερσετίνη, που βρίσκεται στα κρεμμύδια και τα μήλα.
Σε μελέτη 30 ενηλίκων ηλικίας 65-80 ετών, η λήψη ρεσβερατρόλης σε συνδυασμό με άσκηση βελτίωσε δείκτες μυϊκής δύναμης, ισχύος και αντοχής στην κόπωση. Σε ηλικιωμένους που λάμβαναν κερσετίνη κατά τη διάρκεια έξι εβδομάδων προπόνησης με αντιστάσεις, παρατηρήθηκε μεγαλύτερη παραγωγή δύναμης από τους μύες των γονάτων, χωρίς όμως βελτίωση σε λειτουργικές δραστηριότητες, όπως το να σηκώνονται από μια καρέκλα.
Παρότι οι μελέτες αυτές αναδεικνύουν ορισμένα οφέλη που σχετίζονται με τη διάρκεια υγιούς ζωής, και στις δύο χρησιμοποιήθηκαν συμπληρώματα και όχι ολόκληρες τροφές, ενώ καμία δεν εξέτασε εάν οι προτεινόμενοι μηχανισμοί θερμιδικού περιορισμού ήταν υπεύθυνοι για τις παρατηρούμενες αλλαγές.
Ένα ακόμη πιθανό CRM είναι η ουρολιθίνη Α, η οποία παράγεται από τα βακτήρια του εντέρου όταν διασπούν ουσίες που ονομάζονται ελλαγιταννίνες και βρίσκονται σε τροφές όπως τα ρόδια και τα καρύδια. Σε μελέτη 66 ενηλίκων ηλικίας 65-90 ετών, η χορήγηση ουρολιθίνης Α ως συμπλήρωμα βελτίωσε τη μυϊκή αντοχή και ορισμένους δείκτες της λειτουργίας των μιτοχονδρίων, αλλά δεν βελτίωσε σημαντικά τα κύρια αποτελέσματα της μελέτης, δηλαδή την απόσταση που μπορούσαν να διανύσουν οι συμμετέχοντες σε έξι λεπτά και την ικανότητα των μυών να παράγουν ενέργεια.
Μια ξεχωριστή μελέτη, που χρηματοδοτήθηκε από τη βιομηχανία και αφορούσε μεσήλικες ενήλικες, ανέφερε ότι η ουρολιθίνη Α βελτίωσε τη μυϊκή δύναμη, την αερόβια ικανότητα και την ταχύτητα βαδίσματος, όχι όμως και τη μέγιστη μυϊκή ισχύ. Τα αποτελέσματα αυτά αναδεικνύουν ορισμένα λειτουργικά οφέλη, δεν αποδεικνύουν όμως ότι η κατανάλωση ροδιών ή καρυδιών θα έχει τις ίδιες επιδράσεις ούτε ότι η ουρολιθίνη Α μπορεί άμεσα να παρατείνει τη διάρκεια υγιούς ζωής.
Τι μπορούν να κάνουν σήμερα οι άνθρωποι;
Η έρευνα για αυτές τις ουσίες μπορεί να βοηθήσει τους επιστήμονες να κατανοήσουν καλύτερα τον τρόπο με τον οποίο τα κύτταρα ανταποκρίνονται στα θρεπτικά συστατικά και στη γήρανση. Τα σημερινά δεδομένα, ωστόσο, δεν δικαιολογούν την προσπάθεια πρόσληψης μεγάλων ποσοτήτων μεμονωμένων ουσιών, ιδιαίτερα μέσω συμπληρωμάτων διατροφής.
Πιο αξιόπιστα στοιχεία αφορούν τις συνολικές διατροφικές συνήθειες. Μελέτη του 2025, στην οποία παρακολουθήθηκαν περισσότερα από 105.000 άτομα για έως και 30 χρόνια, διαπίστωσε ότι αρκετά υγιεινά διατροφικά πρότυπα συνδέονταν με την επίτευξη μεγαλύτερης ηλικίας χωρίς σημαντικά χρόνια νοσήματα και μάλιστα με καλή γνωστική, σωματική και ψυχική υγεία. Οι διατροφικές αυτές συνήθειες περιλάμβαναν γενικά άφθονα φρούτα, λαχανικά, δημητριακά ολικής άλεσης, ξηρούς καρπούς, όσπρια και ακόρεστα λιπαρά, όπως τα ω-3 λιπαρά οξέα. Η επαρκής πρόσληψη πρωτεΐνης υψηλής ποιότητας είναι επίσης σημαντική για τη διατήρηση της μυϊκής μάζας, ιδιαίτερα σε συνδυασμό με ασκήσεις ενδυνάμωσης.
Η σωματική δραστηριότητα παραμένει βασικός παράγοντας για τη διατήρηση της λειτουργικότητας. Οι κατευθυντήριες οδηγίες του Ηνωμένου Βασιλείου συνιστούν στους ηλικιωμένους να πραγματοποιούν δραστηριότητες που βελτιώνουν τη δύναμη, την ισορροπία και την ευλυγισία τουλάχιστον δύο ημέρες την εβδομάδα, σε συνδυασμό με τακτική αερόβια άσκηση.
Οι τροφές που περιέχουν ουσίες οι οποίες θεωρούνται πιθανά μιμητικά του θερμιδικού περιορισμού μπορούν να αποτελούν μέρος μιας ποικίλης και θρεπτικής διατροφής. Η μεσογειακή διατροφή δίνει συνήθως έμφαση στα λαχανικά, τα φρούτα, τα όσπρια, τα δημητριακά ολικής άλεσης, τους ξηρούς καρπούς και το ελαιόλαδο. Οι παραδοσιακές διατροφικές συνήθειες της Οκινάουα βασίζονται σε μεγάλο βαθμό στις γλυκοπατάτες και άλλα λαχανικά, σε τρόφιμα από σόγια και σε μικρές ποσότητες ψαριών. Και οι δύο διατροφικές προσεγγίσεις έχουν συσχετιστεί με την υγιή γήρανση, χωρίς όμως αυτές οι συσχετίσεις να αποδεικνύουν ότι τα οφέλη τους οφείλονται σε συγκεκριμένες ενώσεις που λειτουργούν ως CRMs.
Μέχρι σήμερα, οι μελέτες σε ανθρώπους δεν έχουν αποδείξει ότι αυτές οι ουσίες αναπαράγουν τις επιδράσεις του θερμιδικού περιορισμού ή παρατείνουν τη διάρκεια υγιούς ζωής. Προς το παρόν, τα ισχυρότερα στοιχεία για την υγιή γήρανση υποστηρίζουν μια ποικίλη και θρεπτική διατροφή και συστηματική σωματική δραστηριότητα, ενώ τα θρεπτικά συστατικά που ενδέχεται να λειτουργούν ως μιμητικά του θερμιδικού περιορισμού εξακολουθούν να αποτελούν αντικείμενο έντονου επιστημονικού ενδιαφέροντος.
Πηγή: THE CONVERSATIONS.COM
