Τους τελευταίους δύο αιώνες, τα εμβόλια έχουν διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο στην πρόληψη των μολυσματικών ασθενειών. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας εκτιμά ότι ο εμβολιασμός αποτρέπει μεταξύ 3 και 5 εκατομμυρίων θανάτων ετησίως από ασθένειες όπως η διφθερίτιδα, ο τέτανος, η γρίπη, η ιλαρά και, πιο πρόσφατα, η COVID-19.
Νέες έρευνες μάλιστα δείχνουν ότι η θεραπευτική τους επίδραση μπορεί να υπερβαίνει τα οφέλη της πρόληψης των μολυσματικών ασθενειών.
Μια μελέτη που δημοσιεύθηκε τον Απρίλιο του 2025 στο έγκριτο περιοδικό Nature βρήκε ενθαρρυντικά στοιχεία ότι το εμβόλιο κατά του έρπητα ζωστήρα – ή έρπης – θα μπορούσε να μειώσει τον κίνδυνο άνοιας στον γενικό πληθυσμό κατά 20%.
Σε άρθρο τους στο The Conversation, ο , καθηγητής και επικεφαλής του Τμήματος Ψυχιατρικής του Πανεπιστημίου του Ιλινόις στο Σικάγο και ο , καθηγητής και πρόεδρος του τμήματος Βιοχημείας και Μοριακής Γενετικής του ίδιου πανεπιστημίου εκφράζουν την πίστη τους ότι " αυτή η μελέτη ανοίγει ενδεχομένως το δρόμο για άλλες σημαντικές ανακαλύψεις στην κατανόηση και τη θεραπεία της άνοιας και άλλων εκφυλιστικών διαταραχών του εγκεφάλου.
Ο ρόλος των εμβολίων στη μείωση του κινδύνου άνοιας;
Μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι ερευνητές όταν προσπαθούν να μελετήσουν τα αποτελέσματα των εμβολίων είναι η εύρεση μιας «ομάδας ελέγχου» που δεν έχει εμβολιαστεί για σύγκριση – μιας ομάδας που είναι παρόμοια με την ομάδα που εμβολιάστηκε από κάθε άποψη, εκτός από το γεγονός ότι δεν έχει λάβει το ενεργό εμβόλιο. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι είναι ανήθικο να ανατεθεί σε ορισμένους ασθενείς η συμμετοχή στην ομάδα ελέγχου και να τους στερηθεί η προστασία του εμβολίου έναντι μιας νόσου όπως ο έρπης ζωστήρας.
Η μελέτη του Nature εκμεταλλεύτηκε μια αλλαγή πολιτικής στην Ουαλία που τέθηκε σε ισχύ το 2013, σύμφωνα με την οποία τα άτομα που γεννήθηκαν στις ή μετά τις 2 Σεπτεμβρίου 1933 είχαν δικαίωμα να εμβολιαστούν κατά του έρπητα ζωστήρα για τουλάχιστον ένα έτος, ενώ τα άτομα που γεννήθηκαν πριν από την ημερομηνία αυτή δεν είχαν αυτό το δικαίωμα. Το εμβόλιο χορηγήθηκε για την πρόληψη του έρπητα ζωστήρα, μιας επώδυνης πάθησης που προκαλείται από τον ίδιο ιό που προκαλεί την ανεμοβλογιά, ο οποίος μπορεί να παραμείνει αδρανής στον οργανισμό και να επανενεργοποιηθεί αργότερα στη ζωή.
Οι ερευνητές χρησιμοποίησαν την αλλαγή πολιτικής ως ένα είδος φυσικού εργαστηρίου για να μελετήσουν την επίδραση του εμβολίου κατά του έρπητα ζωστήρα στα μακροπρόθεσμα αποτελέσματα για την υγεία. Σε μια στατιστικά εξελιγμένη ανάλυση των ιατρικών αρχείων, η ομάδα διαπίστωσε ότι το εμβόλιο μείωσε την πιθανότητα εμφάνισης άνοιας κατά ένα πέμπτο σε μια περίοδο επτά ετών. Αυτό σημαίνει ότι τα άτομα που έλαβαν το εμβόλιο κατά του έρπητα ζωστήρα είχαν μικρότερη πιθανότητα να αναπτύξουν κλινική άνοια κατά τη διάρκεια της επταετούς περιόδου παρακολούθησης, και ότι οι γυναίκες επωφελήθηκαν περισσότερο από τους άνδρες.
Ο σχεδιασμός της μελέτης επέτρεψε στους ερευνητές να συγκρίνουν δύο ομάδες χωρίς να στερήσουν ενεργά από καμία ομάδα την πρόσβαση στον εμβολιασμό. Οι δύο ομάδες ήταν επίσης συγκρίσιμης ηλικίας και είχαν παρόμοιες ιατρικές συννοσηρότητες, δηλαδή παρόμοια ποσοστά άλλων ιατρικών παθήσεων, όπως διαβήτη ή υψηλή αρτηριακή πίεση.
Τα αποτελέσματα αυτής και άλλων σχετικών μελετών αυξάνουν την πιθανότητα τα εμβόλια να έχουν ευρύτερο ρόλο στην πειραματική θεραπευτική εκτός του τομέα των μολυσματικών ασθενειών.
Αυτές οι μελέτες θέτουν επίσης ιδιαίτερα ενδιαφέροντα ερωτήματα σχετικά με τον τρόπο λειτουργίας των εμβολίων και τον τρόπο με τον οποίο το ανοσοποιητικό μας σύστημα μπορεί ενδεχομένως να προλάβει την άνοια.
Πώς τα εμβόλια μπορεί να προστατεύουν
Μια επιστημονική εξήγηση για τη μείωση της άνοιας από το εμβόλιο κατά του έρπητα ζωστήρα θα μπορούσε να είναι η άμεση προστασία κατά του ιού του έρπητα ζωστήρα, ο οποίος μπορεί να παίζει ρόλο στην επιδείνωση της άνοιας.
Ωστόσο, υπάρχει επίσης η πιθανότητα το εμβόλιο να έχει προσφέρει προστασία ενεργοποιώντας το ανοσοποιητικό σύστημα και παρέχοντας «εκπαιδευμένη ανοσία», κατά την οποία το ανοσοποιητικό σύστημα ενισχύεται από την επαναλαμβανόμενη έκθεση σε εμβόλια ή ιούς.
Η μελέτη δεν έκανε διάκριση μεταξύ διαφορετικών τύπων άνοιας, όπως η άνοια λόγω της νόσου του Alzheimer ή η άνοια λόγω εγκεφαλικού επεισοδίου. Επιπλέον, οι ερευνητές δεν μπορούν να εξαγάγουν οριστικά συμπεράσματα σχετικά με τους πιθανούς μηχανισμούς προστασίας των εμβολίων μόνο από την ανάλυση των ιατρικών φακέλων.
Όπως εξηγούν οι δύο επιστήμονες, το επόμενο βήμα θα ήταν μια προοπτική, τυχαιοποιημένη, διπλά τυφλή, ελεγχόμενη με εικονικό φάρμακο μελέτη – το «χρυσό πρότυπο» για τις κλινικές δοκιμές στην ιατρική – για να εξεταστεί άμεσα πώς το εμβόλιο κατά του έρπητα ζωστήρα συγκρίνεται με ένα εικονικό φάρμακο ως προς την ικανότητά του να μειώνει τον κίνδυνο άνοιας με την πάροδο του χρόνου. Τέτοιες μελέτες είναι απαραίτητες πριν από τη σύσταση οποιουδήποτε εμβολίου, καθώς και άλλων πιθανών θεραπειών, για συστηματική κλινική χρήση στην πρόληψη της άνοιας.
Επίσης, επισημαίνουν ότι "δυστυχώς, τις τελευταίες δύο έως τρεις δεκαετίες, η αμυλοειδής υπόθεση της νόσου του Αλτσχάιμερ – η οποία υποστηρίζει ότι η συσσώρευση μιας πρωτεΐνης που ονομάζεται αμυλοειδές στον εγκέφαλο συμβάλλει στη διαταραχή – κυριάρχησε στον επιστημονικό διάλογο. Ως αποτέλεσμα, οι περισσότερες προσπάθειες στην πειραματική θεραπεία της νόσου του Αλτσχάιμερ έχουν επικεντρωθεί σε φάρμακα που μειώνουν τα επίπεδα αμυλοειδούς στον εγκέφαλο."
Ωστόσο, τα αποτελέσματα μέχρι σήμερα είναι μέτρια και απογοητευτικά. Οι δύο θεραπείες μείωσης του αμυλοειδούς που εγκρίθηκαν πρόσφατα έχουν μόνο ελάχιστη επίδραση στην επιβράδυνση της έκπτωσης, είναι ακριβές και έχουν δυνητικά σοβαρές παρενέργειες. Και κανένα φάρμακο που έχει εγκριθεί μέχρι σήμερα από την Υπηρεσία Τροφίμων και Φαρμάκων για κλινική χρήση δεν αναστρέφει την γνωστική έκπτωση.
Μελέτες που βασίζονται σε ιατρικά αρχεία δείχνουν ότι η παρελθούσα έκθεση σε ιούς αυξάνει τον κίνδυνο άνοιας, ενώ τα εμβόλια ρουτίνας, συμπεριλαμβανομένων εκείνων κατά του τετάνου, της διφθερίτιδας, της κοκκύτης, της πνευμονίας, του έρπητα ζωστήρα και άλλων, μειώνουν τον κίνδυνο.
Καινοτομία και ανοιχτό μυαλό
"Μερικές φορές υπάρχει μια τάση μεταξύ των επιστημόνων να προσκολλώνται σε παλαιότερα, γνωστά μοντέλα ασθενειών και να διστάζουν να κινηθούν προς πιο μη συμβατικές κατευθύνσεις.
Ωστόσο, η διαδικασία της επιστήμης έχει τον τρόπο να διδάσκει σε ερευνητές όπως εμάς την ταπεινότητα, να ανοίγει το μυαλό μας σε νέες πληροφορίες, να μαθαίνουμε από τα λάθη μας και να ακολουθούμε τα δεδομένα στην αναζήτησή μας για αποτελεσματικές θεραπείες που σώζουν ζωές.
Τα εμβόλια μπορεί να είναι ένας από αυτούς τους δρόμους που δεν έχουν ακολουθηθεί πολύ. Είναι μια συναρπαστική πιθανότητα που μπορεί να ανοίξει την πόρτα σε άλλες σημαντικές ανακαλύψεις στην κατανόηση και τη θεραπεία των εκφυλιστικών διαταραχών του εγκεφάλου.", καταλήγουν οι δύο ειδικοί.
