Μια νέα μελέτη από το Πανεπιστήμιο του Γιορκ και το Πανεπιστήμιο της Ανατολικής Αγγλίας στο Ηνωμένο Βασίλειο ωστόσο υποστηρίζει ότι η θαυμαστή αυτή δυνατότητα του εγκεφάλου μας, υπονομεύεται από τυχόν διαταραχές ύπνου, καθιστώντας τις ενοχλητικές αναμνήσεις πιο επίμονες.
Το αποτέλεσμα μπορεί να είναι πολύ χειρότερο από την πρωινή κούραση που αισθανόμαστε όταν δεν κοιμόμαστε καλά το βράδυ, λένε οι ειδικοί. Ένας κακής ποιότητας ύπνος, όπως υποστηρίζουν, μπορεί να πυροδοτήσει καταστάσεις όπως άγχος, κατάθλιψη, ακόμη και διαταραχή μετατραυματικού στρες (PTSD).
Η μελέτη επίσης υποστηρίζει ότι ο ύπνος της φάσης REM, όταν δηλαδή ονειρευόμαστε, μπορεί να είναι ζωτικής σημασίας για τη «νοικοκύρεμα» του εγκεφάλου διατηρώντας την ικανότητα του να απομακρύνει ανεπιθύμητες αναμνήσεις και σκέψεις.
Ο ύπνος ως φάρμακο
Για την επιστημονική κοινότητα, είναι πλέον προφανής ο ρόλος που παίζει ένας καλός ύπνος σε μια σειρά λειτουργιών του οργανισμού, συμπεριλαμβανομένης της ευεξίας του εγκεφάλου και της προάσπισης της ψυχικής υγείας.
Η νέα μελέτη - τα ευρήματα της οποίας εμφανίζονται στο PNAS- εξετάζει τώρα μια ακόμη πιο ενδιαφέρουσα πτυχή της σχέσης μεταξύ ύπνου, εγκεφάλου και ψυχικής υγείας αφού οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι οι διαταραχές του ύπνου επηρεάζουν την ικανότητα του εγκεφάλου να περιορίζει τις ενοχλητικές αναμνήσεις.
Ο συν-συγγραφέας της μελέτης Marcus Harrington, PhD, λέκτορας ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο East Anglia που ειδικεύεται στον ύπνο, τη μνήμη, τα συναισθήματα και την ψυχική υγεία, επισημαίνει ότι βασικό κίνητρο για την διεξαγωγή της μελέτης ήταν η διερεύνηση της δυσκολίας κάποιων ανθρώπων να ξεπεράσουν τραυματικές εμπειρίες σε σχέση με άλλους που έχουν βιώσει ανάλογη κατάσταση.
«Οι περισσότεροι άνθρωποι θα έχουν μια τραυματική εμπειρία κάποια στιγμή στη ζωή τους, αλλά μόνο ένα μικρό ποσοστό θα αναπτύξει διαταραχή μετατραυματικού στρες (PTSD). Γιατί λοιπόν μερικοί άνθρωποι αναρρώνουν από το τραύμα αποτελεσματικά ενώ άλλοι μένουν με εξουθενωτικά συμπτώματα; Η απάντηση σε αυτή την προκλητική ερώτηση είναι ένας σημαντικός στόχος στην κλινική ψυχολογία. Ένας παράγοντας που γνωρίζουμε ότι αυξάνει την πιθανότητα εμφάνισης PTSD μετά από κάποιο ψυχικό τραύμα, είναι ο κακός ύπνος. Ωστόσο, δεν γνωρίζουμε τον μηχανισμό της έλλειψης ύπνου που πιθανώς κάνει τους ανθρώπους ευάλωτους στο μετατραυματικό στρες και σε άλλα προβλήματα ψυχικής υγείας», υπογραμμίζει.
Αναζητώντας την αιτία
Για τις ανάγκες της μελέτης, οι ερευνητές επιστράτευσαν 85 υγιείς ενήλικες ηλικίας 18-30 ετών -εκ των οποίων 30 ήταν άνδρες και οι υπόλοιποι γυναίκες- από τους οποίους ζήτησαν να περάσουν μια νύχτα σε εργαστήριο ύπνου. Περίπου οι μισοί από αυτούς (43 συμμετέχοντες) έπρεπε να παραμείνουν ξύπνιοι όλη τη νύχτα, ενώ οι υπόλοιποι όχι.
Οι επιστήμονες προκειμένου να αντιληφθούν πώς ο ύπνος ή η έλλειψή του μπορεί να επηρεάσει την ικανότητα του εγκεφάλου να καταστέλλει ανεπιθύμητες αναμνήσεις και σκέψεις, ζήτησαν από τους συμμετέχοντες πριν την ώρα του ύπνου να παρατηρήσουν φωτογραφίες προσώπων, μερικές εκ των οποίων εμφανίζονταν σε αρνητικό σκηνικό δράσης, όπως λόγου χάρη ένα τροχαίο ατύχημα.
Την επόμενη μέρα ζητήθηκε από τους συμμετέχοντες, ενώ ήταν συνδεδεμένοι σε μαγνητικό τομογράφο, να ανακαλέσουν δυσάρεστες αναμνήσεις. Σε αυτό το σημείο, οι ερευνητές ανακάλυψαν ότι όσοι έμειναν ξάγρυπνοι είχαν μικρότερη ενεργοποίηση της προμετωπιαίας περιοχής του εγκεφάλου, η οποία σχετίζεται με τη συναισθηματική ρύθμιση και την αναστολή των ενοχλητικών σκέψεων.
Αντίθετα, οι ξεκούραστοι συμμετέχοντες είχαν υψηλότερη δραστηριότητα σε αυτή την περιοχή του εγκεφάλου και λιγότερη δραστηριότητα στον ιππόκαμπο, περιοχή η οποία σχετίζεται με την ανάκληση μνήμης.
Το γεγονός ότι η στέρηση ύπνου φαίνεται να επηρεάζει την ικανότητα καταστολής των ενοχλητικών αναμνήσεων και πιθανώς άλλων ενοχλητικών σκέψεων θα μπορούσε να έχει σημαντικές επιπτώσεις σε διαταραχές διάθεσης όπως η κατάθλιψη και το άγχος και καταστάσεις όπως το PTSD, κατέληξαν οι μελετητές.
Κατά τον Harrington πέραν των ήδη γνωστών αρνητικών συνεπειών που έχει η απουσία επαρκούς ύπνου, μέσω της συγκεκριμένης μελέτης επιβεβαιώθηκε ότι επιπλέον επηρεάζει αρνητικά και τον έλεγχό του εγκεφάλου αναφορικά με την διαχείριση ανεπιθύμητων αναμνήσεων.
Ωστόσο, προσθέτει ο ερευνητής, «η κατανόηση του τρόπου με τον οποίο η στέρηση ύπνου επηρεάζει την υποκειμενική εμπειρία της προσπάθειας να μην εισχωρήσουν οι ανεπιθύμητες αναμνήσεις στη συνειδητή επίγνωση είναι μόνο η μισή μάχη - μας ενδιέφερε επίσης να κατανοήσουμε τι συμβαίνει στον εγκέφαλο των ανθρώπων όταν προσπαθούν να καταστείλουν τις αναμνήσεις υπό συνθήκες έλλειψης ύπνου».
Προς αυτή την διερεύνηση χρησιμοποιήθηκε η μαγνητική τομογραφία καθώς η νευροαπεικόνιση επέτρεψε στους επιστήμονες να σχηματίσουν μια πιο συνολική εικόνα για το πώς ο κακός ύπνος μπορεί να ανοίξει το δρόμο σε προβλήματα ψυχικής υγείας.
Καταστολή μνήμης και ψυχική υγεία
Υπάρχει πληθώρα ερευνών που ασχολούνται με τους τρόπους με τους οποίους ένας καλός βραδινός ύπνος βοηθά στην υποστήριξη της λειτουργίας της μνήμης μας. Παράλληλα έχουν καταγραφεί σαφείς ενδείξεις ότι ο βαθύτερος ύπνος είναι σημαντικός για την υποστήριξη του σχηματισμού νέων αναμνήσεων.
Ωστόσο, η καταστολή της μνήμης παίζει επίσης βασικό ρόλο στην υγεία, ιδιαίτερα στην ψυχική.
«Στην καθημερινή μας ζωή, συχνά θυμόμαστε δυσάρεστες εμπειρίες του παρελθόντος. Για παράδειγμα, κάποιος μπορεί να δει ένα κόκκινο αυτοκίνητο να κινείται πολύ γρήγορα και αυτό τον αναγκάζει να ανακτήσει αυτόματα αναμνήσεις για ένα τροχαίο ατύχημα που είχε κάποτε», εξηγεί ο Marcus Harrington.
«Όταν συμβαίνει αυτό, οι άνθρωποι συχνά στρέφονται στον μηχανισμό καταστολής της μνήμης, που τους επιτρέπει να κρατούν μακριά από το μυαλό τους τις ανεπιθύμητες αναμνήσεις σχετικά με το τροχαίο ατύχημα. Εάν η λειτουργία καταστολής της μνήμης αποτύχει, οι παρεμβατικές σκέψεις μπορούν να κατακλύσουν τη συνειδητή επίγνωση, η οποία μπορεί να αποσπάσει την προσοχή, να γίνει ενοχλητική ακόμα και εξουθενωτική», υπογραμμίζει μιλώντας για τα βραχυπρόθεσμα οφέλη αυτής της εγκεφαλικής λειτουργίας.
Πώς συνδέεται η έλλειψη ύπνου με την κακή ψυχική υγεία;
Σύμφωνα με τους επιστήμονες, ο ύπνος παίζει σημαντικό ρόλο στη ρύθμιση των συναισθημάτων μας, διασφαλίζοντας ότι οι αντιδράσεις μας είναι ανάλογες με τα ερεθίσματα και το περιβάλλον.
Επιπλέον, οι διαταραχές ύπνου συνδέονται με σχεδόν κάθε γνωστό ψυχιατρικό σύνδρομο.
Μια μεγάλη παλαιότερη μελέτη, για παράδειγμα, διαπίστωσε ότι οι άνθρωποι που πηγαίνουν για ύπνο αργά, μετά τη 1 π.μ., είναι πιο πιθανό να εμφανίσουν ψυχική ασθένεια, συμπεριλαμβανομένων καταστάσεων όπως η κατάθλιψη και το άγχος.
Αν και η μελέτη δεν απέδειξε αιτιώδη σχέση, οι συγγραφείς της εκτίμησαν ότι η κατάκλιση σε προχωρημένη ώρα οδηγεί σε συντομότερες φάσεις από τον λεγόμενο βαθύ ύπνο, την περίοδο δηλαδή που ονειρευόμαστε και είναι επωφελής για την διατήρηση της υγείας του εγκεφάλου.
Το ζήτημα που προκύπτει είναι ότι τα άτομα με διαγνωσμένες παθήσεις ψυχικής υγείας -όπως το άγχος και η κατάθλιψη- τείνουν να έχουν μεγαλύτερη δυσκολία να κοιμηθούν χωρίς διακοπές. Και, καθώς η αϋπνία μπορεί να είναι σύμπτωμα κακής ψυχικής υγείας, αυτό ενισχύει έναν φαύλο κύκλο που διαταράσσει τις κρίσιμες εγκεφαλικές λειτουργίες, όπως αυτή της καταστολής της μνήμης.
Τα καλά νέα ωστόσο είναι ότι βελτιώνοντας την ποιότητα του ύπνου μας, μπορούμε να αντιστρέψουμε τον αρνητικό αντίκτυπο.
Το κλειδί είναι, για άλλη μια φορά, το να «προσαρμόσουμε» τις συνήθειές μας στις ατομικές μας απαιτήσεις και να κάνουμε μικρές, σταδιακές αλλαγές, συμβουλεύουν οι ειδικοί.
Η συνέπεια είναι σημαντική, υπογραμμίζουν. Η ευκαιρία για ξενύχτι την Παρασκευή καθώς ακολουθεί Σαββατοκύριακο όπου μπορούμε να κοιμηθούμε παραπάνω ακούγεται δελεαστική αλλά στην πραγματικότητα μπερδεύει το σώμα και τον εγκέφαλό, εξηγούν, πράγμα που σημαίνει ότι το πρωινό ξύπνημα την επόμενη εργάσιμη εβδομάδα θα είναι ακόμα δυσκολότερο.
Πηγές: Medicalnewstoday.com, Pnas.org
