Οι αυτοάνοσες ασθένειες επηρεάζουν έως και 800 εκατομμύρια ανθρώπους σε όλο τον κόσμο – περίπου έναν στους δέκα από εμάς. Από τη σκλήρυνση κατά πλάκας και τον λύκο έως τον διαβήτη τύπου 1 και τη ρευματοειδή αρθρίτιδα, όλες αυτές οι παθήσεις έχουν ένα κοινό χαρακτηριστικό: το ανοσοποιητικό σύστημα του οργανισμού στρέφεται εναντίον του ίδιου του οργανισμού.
Οι τρέχουσες θεραπείες στοχεύουν στην καταστολή αυτής της αντίδρασης, αλλά η καταστολή ολόκληρου του ανοσοποιητικού συστήματος έχει υψηλό κόστος: αφήνει τους ασθενείς ευάλωτους σε άλλες ασθένειες και συχνά απαιτεί καθημερινή, εντατική φροντίδα.
Μια επανάσταση βρίσκεται σε εξέλιξη, καθώς οι ερευνητές αναπτύσσουν μια νέα προσέγγιση που στοχεύει μόνο το συγκεκριμένο μέρος του ανοσοποιητικού συστήματος που έχει εκτροχιαστεί. Αυτές οι θεραπείες είναι γνωστές ως «αντίστροφα εμβόλια», επειδή καταστέλλουν ένα συγκεκριμένο μέρος του ανοσοποιητικού συστήματος, αντί να το ενισχύουν, όπως κάνουν τα υπάρχοντα εμβόλια.
«Αυτό είναι το Άγιο Δισκοπότηρο», λέει ο ανοσολόγος Stephen Miller του Northwestern University. «Θέλουμε να χρησιμοποιήσουμε νυστέρι αντί για σφυρί για να θεραπεύσουμε αυτές τις ασθένειες».
Η μελέτη του Miller, που δημοσιεύθηκε το 2022 στο περιοδικό Gastroenterology, ήταν η πρώτη που απέδειξε ότι τα αντίστροφα εμβόλια μπορούν να είναι αποτελεσματικά στον άνθρωπο. Η μελέτη εξέτασε την κοιλιοκάκη, μια ασθένεια στην οποία το ανοσοποιητικό σύστημα επιτίθεται στο εντερικό τοίχωμα όταν ανιχνεύει την παρουσία γλουτένης, μιας πρωτεΐνης που βρίσκεται στο σιτάρι και σε άλλα δημητριακά.
Για δύο εβδομάδες, 33 ασθενείς με κοιλιοκάκη που βρίσκονταν σε ύφεση έλαβαν γλουτένη. Περίπου οι μισοί είχαν λάβει προηγουμένως το αντίστροφο εμβόλιο, ενώ οι άλλοι μισοί έλαβαν εικονικό φάρμακο. Μετά από δύο εβδομάδες, οι ερευνητές εξέτασαν το εντερικό τοίχωμα των ατόμων και διαπίστωσαν ότι η ομάδα που έλαβε το αντίστροφο εμβόλιο δεν παρουσίαζε βλάβες, ενώ η ομάδα που έλαβε το εικονικό φάρμακο παρουσίασε αισθητή επιδείνωση.
Η βασική ιδέα των αντίστροφων εμβολίων βασίζεται στη χρήση συγκεκριμένων συνθετικών νανοσωματιδίων που συνδέονται με συγκεκριμένες πρωτεΐνες που σχετίζονται με την ασθένεια – τα λεγόμενα αντιγόνα – ως στοχευμένους αγγελιοφόρους για την επανεκπαίδευση του ανοσοποιητικού συστήματος. Τα νανοσωματίδια μιμούνται τα νεκρά ανθρώπινα κύτταρα, μια φυσιολογική διαδικασία που συμβαίνει συνεχώς. Αν και αυτά τα νεκρά κύτταρα είναι «ξένα», το ανοσοποιητικό σύστημα ξέρει ότι δεν πρέπει να τους επιτεθεί. Το ανοσοποιητικό σύστημα μαθαίνει να αγνοεί τόσο τα νανοσωματίδια όσο και τις πρωτεΐνες που συνδέονται με αυτά και σταματά να επιτίθεται στον οργανισμό.
«Αυτό που κάνει είναι να επανεκπαιδεύει το ανοσοποιητικό σύστημα», λέει ο βιομηχανικός της NYU Jeffrey Hubbell. «Έτσι, λέει: «Εντάξει, είμαι εντάξει, δεν χρειάζεται να επιτεθώ, γιατί βλέπω ότι δεν αποτελεί απειλή»».
Το 2023, ο Hubbell και οι συνεργάτες του δημοσίευσαν ένα άρθρο στο περιοδικό Nature, το οποίο έδειξε ότι αυτή η μέθοδος μπορεί να σταματήσει την πολλαπλή σκλήρυνση (MS) σε ποντίκια, μια ασθένεια στην οποία το ανοσοποιητικό σύστημα επιτίθεται στα νευρικά κύτταρα του εγκεφάλου και του σώματος. Τους τελευταίους οκτώ μήνες, η Anokion, η εταιρεία που ίδρυσαν ο Hubbell και άλλοι για να εμπορευματοποιήσουν την έρευνά τους, ανακοίνωσε την επιτυχία των πρώτων δοκιμών σε ανθρώπους τόσο για την κοιλιοκάκη όσο και για την σκλήρυνση κατά πλάκας.
«Εγώ και η ομάδα μου χύσαμε πολλά δάκρυα χαράς όταν είδαμε τα κλινικά αποτελέσματα», λέει ο Hubbell.
Η ανακάλυψη ότι ορισμένα αρνητικά φορτισμένα μόρια μπορούν να επαναπρογραμματίσουν το ανοσοποιητικό σύστημα ώστε να σταματήσει να επιτίθεται στους ιστούς του σώματός μας ήταν «απόλυτη τύχη», λέει ο ανοσολόγος Pere Santamaria του Πανεπιστημίου του Κάλγκαρι. Ήταν από τους πρώτους επιστήμονες που το ανακάλυψαν. «Ποτέ δεν θα το είχα φανταστεί», λέει. «Ούτε στα πιο τρελά μου όνειρα».
Ένα από τα βασικά πλεονεκτήματα των αντίστροφων εμβολίων είναι η ευρεία ευελιξία τους. Φαίνεται ότι η προσέγγιση αυτή μπορεί να λειτουργήσει για ένα ευρύ φάσμα αυτοάνοσων ασθενειών. «Λειτουργεί πάντα στα ζώα», λέει ο Santamaria. «Το δοκιμάσαμε σε πολλά διαφορετικά ζωικά μοντέλα αυτοάνοσων ασθενειών». (Φυσικά, η επιτυχία σε μελέτες σε ζώα δεν μεταφράζεται αυτόματα σε επιτυχία στους ανθρώπους).
Πέρυσι, η Bana Jabri, διευθύντρια του Institut Imagine στο Παρίσι, συνέγραψε μια ανασκόπηση των προσπαθειών για την ανάπτυξη αντίστροφων εμβολίων. Είναι συγκρατημένα αισιόδοξη για τις δυνατότητές τους, αλλά επισημαίνει επίσης ότι το ανοσοποιητικό σύστημα είναι εξαιρετικά περίπλοκο.
Ένα άλλο πιθανό πλεονέκτημα: οι περισσότεροι ερευνητές λένε ότι το αποτέλεσμα θα διαρκέσει πιθανώς για μήνες ή ίσως και περισσότερο – παρόμοια με το μοτίβο που παρατηρείται σε πολλά μη αντίστροφα εμβόλια.
Επιπλέον, τα αντίστροφα εμβόλια φαίνεται να έχουν οφέλη πέρα από την αυτοανοσία. Μπορεί να είναι αποτελεσματικά για τις αλλεργίες, οι οποίες επίσης περιλαμβάνουν μια υπερβολική αντίδραση του ανοσοποιητικού συστήματος – στην περίπτωση αυτή σε ένα τρόφιμο ή έναν περιβαλλοντικό παράγοντα και όχι στο ίδιο το σώμα.
Αυτή τη στιγμή, είναι δύσκολο να πούμε πόσο καιρό θα χρειαστεί μέχρι να εγκριθούν τα αντίστροφα εμβόλια για χρήση στον άνθρωπο. Οι Miller, Shea, Hubbell, Santamaria και άλλοι ερευνητές συμμετέχουν σε νεοσύστατες εταιρείες βιοτεχνολογίας που εργάζονται για την ανάπτυξή τους. Ορισμένες μεγαλύτερες φαρμακευτικές εταιρείες είναι επίσης αισιόδοξες για την προσέγγιση αυτή και συνεργάζονται με νεοσύστατες εταιρείες.
Ορισμένοι επιστήμονες εκτιμούν ότι τα πρώτα αντίστροφα εμβόλια θα είναι διαθέσιμα για χρήση σε τρία έως πέντε χρόνια. Άλλοι είναι λιγότερο σίγουροι. «Νομίζω ότι θα χρειαστούν 10 χρόνια για να επιτευχθεί», λέει ο Jabri. «Αλλά μπορεί να είναι λιγότερο, ή μπορεί να είναι περισσότερο».
Παρόλα αυτά, σχεδόν όλοι είναι αισιόδοξοι. «Πριν από είκοσι χρόνια, θα σας έλεγα ότι αυτό ήταν αδύνατο, απολύτως αδύνατο», λέει ο Miller. «Σήμερα, μπορώ να πω ότι θα συμβεί. Χωρίς αμφιβολία».
