Το φαγητό είναι μια κοινή «γλώσσα» για όλους τους πολιτισμούς του πλανήτη. Μια δημοκρατική, συμμετοχική διαδικασία που συνδέει όλους τους ανθρώπους, ξεπερνώντας σύνορα και εθνικότητες. Όπως εύστοχα έχει ειπωθεί «το φαγητό είναι το νόμισμα της ζωής».

Από τους αγρότες μέχρι τους οδηγούς φορτηγών, από τους σεφ μέχρι τους βοηθούς των σούπερ μάρκετ, από τους επιχειρηματίες μέχρι τους λομπίστες και, φυσικά, τους καταναλωτές, οι αλληλεξαρτήσεις και οι σχέσεις εξουσίας καθορίζουν τις δομές και τις διαδικασίες που διαμορφώνουν αυτό που τρώμε. Τα «διατροφικά συστήματα» αποτελούν τη συγκέντρωση όλων όσοι έχουν συμφέροντα στα τρόφιμα και η δυναμική που τους συνδέει.

Η βιωσιμότητα των συστημάτων

Όμως, τα διατροφικά συστήματα δεν λειτουργούν σωστά, ούτε για τους ανθρώπους ούτε για τον πλανήτη: οι αγρότες καταληστεύονται και η διατροφή βλάπτει την υγεία μας, ενώ η σπατάλη τροφίμων αποτελεί μάστιγα για την ανθρωπότητα. Ο σύγχρονος τρόπος γεωργίας είναι βασικός παράγοντας για τις εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα, την υποβάθμιση της υγείας του εδάφους και την έλλειψη νερού, και η κύρια αιτία απώλειας ειδών και οικοτόπων στην Ευρώπη. Με άλλα λόγια, τα διατροφικά μας συστήματα είναι το δίχως άλλο μη βιώσιμα.

Ευτυχώς, η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει μια πραγματική ευκαιρία να διαμορφώσει ένα πιο πράσινο, πιο δίκαιο και πιο ασφαλές μέλλον: τον νόμο για τα βιώσιμα συστήματα τροφίμων (SFS) που απορρέει από τη Στρατηγική Farm to Fork. Μπορεί -και πρέπει- να εφαρμοστεί ένα γενικότερο σχέδιο, εναρμονίζοντας τις σημερινές κατακερματισμένες πολιτικές της ΕΕ για τη γεωργία και τα τρόφιμα.

Ωστόσο, στη χθεσινή ομιλία της προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ursula von der Leyen, για την κατάσταση της Ευρωπαϊκής Ένωσης -μια σημαντική ευκαιρία ανά έτος για την ανάδειξη των προτεραιοτήτων της Επιτροπής- δεν αναφέρθηκε καθόλου στον νόμο SFS. Η νομοθεσία που αποσκοπεί στο να καταστήσει τα διατροφικά μας συστήματα πιο βιώσιμα έχει αντιμετωπίσει αυξανόμενες αντιδράσεις μετά την πανδημία και την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία.

Ωστόσο, η διασφάλιση του μέλλοντος και η εξασφάλιση μακροπρόθεσμης επισιτιστικής ασφάλειας για όλους απαιτούν την επείγουσα μετάβαση σε συστήματα που θα είναι περιβαλλοντικά, κοινωνικά και οικονομικά βιώσιμα. Πράγματι, όπως σημείωσε η επίτροπος Υγείας και Ασφάλειας Τροφίμων της ΕΕ, Στέλλα Κυριακίδου , «η αδράνεια είναι αδιανόητη».

Υπάρχει τεράστια κινητοποίηση και υποστήριξη των βιώσιμων συστημάτων παραγωγής τροφίμων σε ολόκληρη την Ευρώπη. Τέσσερις βασικές ομάδες ζητούν αλλαγή: οι αγρότες, οι καταναλωτές, οι επιχειρήσεις και οι επιστήμονες. Η Κομισιόν πρέπει να αναγνωρίσει αυτή την επιθυμία για αλλαγή και να δημοσιεύσει επειγόντως την πρότασή της που ούτως ή άλλως έχει δεσμευθεί να την καταθέσει πριν από το τέλος του 2023.

Στα όριά τους οι αγρότες

Σήμερα οι εταιρείες αγροδιατροφής είναι αυτές που... διοικούν την ευρωπαϊκή γεωργία. Με συντριπτική επιρροή στην αγορά, η βιομηχανία πιέζει για αποφάσεις που επηρεάζουν άμεσα τους αγρότες: από τη χάραξη πολιτικής για τη χρήση τοξικών φυτοφαρμάκων μέχρι την τιμή αγοράς που πρέπει να δεχτούν οι παραγωγοί για τα προϊόντα τους.

Αυτό το μοντέλο που αποσκοπεί αποκλειστικά στο κέρδος οδηγεί στην κερδοσκοπική «αρπαγή γης», η οποία αφήνει την αγροτική κληρονομιά, τα πολιτιστικά τοπία και τα φυσικά οικοσυστήματα εκτεθειμένα σε εκβιαστικές πρακτικές που καταστρέφουν τη βιοποικιλότητα που στηρίζει την επισιτιστική ασφάλεια και διακόπτουν τη θεμελιώδη σχέση μεταξύ του ανθρώπου και της μάνας γης.

Οι πρακτικές των εταιρειών σπρώχνουν τους αγρότες στα όριά τους, αναγκάζοντας πολλούς από αυτούς να παραιτηθούν και αυξάνοντας ταυτόχρονα σε ανησυχητικά επίπεδα τα ποσοστά αυτοκτονιών. Ωστόσο, αυτά τα τεράστια λόμπι και οι πολιτικοί τους σύμμαχοι ισχυρίζονται ότι μιλούν για όλους τους αγρότες και ότι τους υποστηρίζουν όλους. Όπως αποκάλυψε μια πρόσφατη καταδικαστική έρευνα, αυτό απλά δεν ισχύει.

Στην πραγματικότητα, ενώ κυνηγούν τα περιθώρια κέρδους, χειραγωγούν τους αγρότες μέσω εκστρατειών παραπληροφόρησης και οι αγρότες έχουν βαρεθεί. Αντιδρώντας σε ένα ληστρικό σύστημα που καταστρέφει τη γη τους και τους οδηγεί εκτός επιχείρησης, οι αγρότες έχουν λογικά αιτήματα: αξιοπρεπείς συνθήκες εργασίας, δίκαιες τιμές για τα προϊόντα τους και αυτονομία στη γη τους.

Ο νόμος SFS μπορεί να ενισχύσει τα θεμέλια των επισιτιστικών συστημάτων τοποθετώντας τους αγρότες στο επίκεντρο αυτής της μετάβασης. Για να συμβεί αυτό θα πρέπει ο νόμος να προωθήσει ένα γεωργικό σύστημα όπου οι αγρότες θα υποστηρίζονται και θα απολαμβάνουν πλήρη εξουσία σχετικά με το ρόλο τους στην αλυσίδα που οδηγεί τα τρόφιμα στα τραπέζια μας, ενώ παράλληλα θα καλλιεργεί τη γη και θα διασφαλίζει τη μελλοντική επισιτιστική ασφάλεια.

Κακή διατροφή των καταναλωτών

Η υγεία των Ευρωπαίων απειλείται, σε μεγάλο βαθμό από τις σύγχρονες διατροφικές συνήθειες. Η κακή διατροφή είναι μία από τις κύριες αιτίες των μη μεταδοτικών ασθενειών, οι οποίες ευθύνονται για το 90% των θανάτων σε παγκόσμιο επίπεδο.

Πολλοί καταναλωτές γνωρίζουν καλά τους κινδύνους που εγκυμονούν τα σημερινά διατροφικά συστήματα για την υγεία και το περιβάλλον, και είναι πρόθυμοι να υποστηρίξουν τη μετάβαση σε πραγματικά βιώσιμα συστήματα. Όμως, οι διατροφικές επιλογές δεν γίνονται μόνο από εμάς τους ίδιους.

Κυρίως, οι φορείς της βιομηχανίας διαμορφώνουν τα «περιβάλλοντα τροφίμων» -το «φυσικό, οικονομικό, πολιτικό και κοινωνικοπολιτισμικό πλαίσιο στο οποίο οι καταναλωτές εμπλέκονται με το σύστημα τροφίμων για να λάβουν τις αποφάσεις τους σχετικά με την απόκτηση, την προετοιμασία και την κατανάλωση τροφίμων». Μας ενθαρρύνουν συστηματικά να επιλέγουμε ανθυγιεινές, μη βιώσιμες επιλογές, ενώ η υγιεινή, βιώσιμη εναλλακτική λύση είναι συχνά δυσανάλογα ακριβή, μη ελκυστική ή απούσα από τα ράφια των σούπερ μάρκετ.

Η ανισορροπία δύναμης μεταξύ των καταναλωτών και των εταιρικών κολοσσών τροφίμων είναι ορατή διά γυμνού οφθαλμού. Με ελάχιστη αντίδραση ή ρύθμιση, τα διατροφικά τραστ αποφασίζουν τι είναι διαθέσιμο για το τραπέζι μας και πόσο θα το πληρώνουμε. Και ενώ η βιομηχανία αποκομίζει κέρδη που ξεπερνούν κάθε όριο, οι καταναλωτές επωμίζονται το κόστος μέσω των υπερβολικά (και τεχνητά) διογκωμένων τιμών των τροφίμων - το φαινόμενο που ονομάζεται «πληθωρισμός της απληστίας»- και της υπερφορτωμένης δημόσιας υγείας.

Ο νόμος SFS μπορεί να εξισορροπήσει τη ζυγαριά εξασφαλίζοντας πραγματική λογοδοσία σε όλα τα συστήματα τροφίμων. Παρουσιάζει μια ευκαιρία να αμφισβητηθεί η εταιρική εξουσία και να υποστηριχθεί η συμμετοχική διακυβέρνηση σε αυτό το πεδίο, περιορίζοντας τα κέρδη που καρπώνονται οι εταιρείες εις βάρος της υγείας και της βιωσιμότητας του συστήματος και ανοίγοντας το δρόμο για την πραγματική δημοκρατία.

Κακό για τις επιχειρήσεις

Εκτός από τους πολύ λίγους που αποκομίζουν τεράστια οικονομικά κέρδη, τα σημερινά συστήματα τροφίμων είναι κακά και για τις επιχειρήσεις. Πολλές ευρωπαϊκές επιχειρήσεις το αναγνωρίζουν ήδη αυτό και απαιτούν αλλαγή. Αναγνωρίζουν τους κινδύνους που εγκυμονεί ένα μη βιώσιμο σύστημα τροφίμων για την ανταγωνιστικότητα, την εμπιστοσύνη και την επιτυχία τους μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα. Πράγματι, για πολλούς μικρότερους παίκτες, απειλείται η ίδια η ύπαρξή τους.

Μόνο αν είναι πραγματικά βιώσιμα, τα συστήματα τροφίμων μπορούν να είναι ανθεκτικές βιώσιμες οι επιχειρήσεις. Ωστόσο, τα πρόσφατα γεγονότα εξέθεσαν την παγκόσμια ευπάθειά τους, αναδεικνύοντας την υπερβολική εξάρτηση από μεγάλες αλυσίδες εφοδιασμού που επηρεάζονται όλο και περισσότερο από τη γεωπολιτική κατάσταση. Αρνούμενοι σοβαρά να αναγνωρίσουν τη σχέση μεταξύ των σημερινών συστημάτων τροφίμων και των κρίσεων του κλίματος και της βιοποικιλότητας, πολλοί από τους φορείς που τα ελέγχουν εμποδίζουν την αλλαγή. Οι συνέπειες γίνονται αισθητές από πολλούς, καθώς οι εταιρείες και οι βιομηχανίες βιώνουν από πρώτο χέρι τις καταστροφικές συνέπειες της παγκόσμιας θέρμανσης και της απώλειας της βιοποικιλότητας.

Χωρίς δράση, διακυβεύονται οι τύχες αναρίθμητων επιχειρήσεων και εκατομμυρίων ανθρώπων που εργάζονται σε αυτές σε ολόκληρη την ΕΕ. Σε μια ενιαία εκδήλωση υποστήριξης του νόμου SFS, περισσότερες από 50 μεγάλες εταιρείες τροφίμων υπέγραψαν κοινή δήλωση, απαιτώντας από την Κομισιόν να εκπληρώσει την υπόσχεσή της να υποβάλει μια φιλόδοξη και ολοκληρωμένη πρόταση που θα μειώνει τις εκπομπές ρύπων, θα στηρίζει τους ανθρώπους και τις θέσεις εργασίας, θα διατηρεί τα φυσικά οικοσυστήματα και θα προστατεύει τις επιχειρήσεις.

Η άποψη της επιστήμης

Η επιστήμη είναι κατηγορηματική: «απαιτείται ριζική αλλαγή σε όλο το επισιτιστικό σύστημα». Έτσι καταλήγει μία από τις δύο σημαντικές πρόσφατες δημοσιεύσεις του Μηχανισμού Επιστημονικών Συμβουλών (SAM), ενός σώματος ανεξάρτητων επιστημόνων που παρέχει συμβουλές πολιτικής στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή.

Στην έκθεση τονίζεται η επείγουσα ανάγκη να μετασχηματιστούν ολιστικά τα ευρωπαϊκά συστήματα τροφίμων, ώστε να γίνουν περιβαλλοντικά βιώσιμα και κοινωνικά δίκαια. Μια πραγματικά συστημική προσέγγιση είναι απαραίτητη και μπορεί να επιτευχθεί μόνο αν αντιμετωπίσουμε τις ανισορροπίες ισχύος και την ανεπαρκή ρύθμιση που ευνοούν ένα σύστημα παραγωγής και διανομής που ελέγχεται από πολύ λίγους. Η δεύτερη έκθεση υπογραμμίζει την ανάγκη ενθάρρυνσης της βιώσιμης κατανάλωσης τροφίμων, μια ευθύνη που δεν πρέπει να πέφτει μόνο στους καταναλωτές.

Ο νόμος SFS αποτελεί μια μοναδική ευκαιρία για να επιτευχθεί αυτό που οι επιστήμονες προτρέπουν -μια στροφή από μια κατακερματισμένη προσέγγιση προς ένα ολοκληρωμένο μοντέλο διακυβέρνησης των τροφίμων που στηρίζει τους αγρότες, προστατεύει τους καταναλωτές και τις επιχειρήσεις και διασφαλίζει την επισιτιστική ασφάλεια. Η SAM έχει δώσει εκτενή στοιχεία που αποδεικνύουν ότι η αποφασιστική δράση για τα συστήματα τροφίμων είναι επιτακτική και οι συστάσεις της είναι σαφείς. Η Επιτροπή πρέπει να ενεργήσει σύμφωνα με αυτές, αναγνωρίζοντας ότι η πολιτική πρέπει να ευθυγραμμιστεί με αυτό που απαιτεί η επιστήμη.

Πηγή: socialeurope.eu