Οι περισσότεροι από εμάς τον χειμώνα, εκτός από τους φουσκωμένους λογαριασμούς για θέρμανση φοβόμαστε και τις φουσκωμένες μας διαστάσεις. Η συζήτηση στα γραφεία και στα σπίτια συχνά περιστρέφεται στο υπαρξιακό πια ερώτημα «Ρε συ, γιατί δεν μπορώ να σταματήσω να τρώω;».

«Αφού κάνει κρύο!», είναι η πιο απενοχοποιητική απάντηση που ακούγεται να έχει το βάρος αιώνων εξελικτικής ιστορίας του ανθρώπινου είδους, αντλώντας αλήθεια από τότε που δεν υπήρχαν καλοριφέρ στις σπηλιές και όταν οι πρόγονοι μας έβρισκαν φαγητό έπρεπε να στοκάρουν λίπος στον οργανισμό τους για να την βγάλουν μέχρι την άνοιξη.

Πάντως, αυτή η προσέγγιση, ότι δηλαδή η θερμοκρασία παίζει μεγάλο ρόλο στην επίδραση στην όρεξή μας, αποτελεί σοβαρή θεωρία που φαίνεται να έχει βάση.

Η θεωρία της εξελικτικής αντίδρασης

Ο δρ. Andrew Higginson από το Πανεπιστήμιο του Exeter, υιοθετεί την θεωρία ότι πρόκειται πράγματι μια εξελικτική αντίδραση: «Η αποθήκευση λίπους είναι μια ασφάλεια έναντι του κινδύνου να μην βρούμε τροφή, που για τους ανθρώπους πριν τη βιομηχανική εποχή ήταν πιο πιθανό να συμβεί το χειμώνα».

Μια μελέτη στη Μασαχουσέτη εξέτασε αυτή τη θεωρία το 2006, όταν 593 συμμετέχοντες στην έρευνα παρακολουθήθηκαν για περίοδο ενός έτους. Οι άνθρωποι όχι μόνο έτρωγαν περισσότερο το φθινόπωρο σε σύγκριση με την άνοιξη (κατά μέσο όρο 86 επιπλέον θερμίδες την ημέρα), αλλά έκαναν και λιγότερη σωματική άσκηση όταν έπεφτε η θερμοκρασία. Ως αποτέλεσμα, το σωματικό βάρος κορυφώθηκε επίσης τους χειμερινούς μήνες, αν και οι ερευνητές πρόσθεσαν: «Μεγαλύτερη εποχιακή διακύμανση παρατηρήθηκε σε άτομα που ήταν άνδρες, μεσήλικες και λιγότερο μορφωμένοι». Παρόμοια αποτελέσματα καταγράφηκαν σε έρευνες στη Βραζιλία και την Ολλανδία.
Αναζητώντας κανείς σχετικές μελέτες, δηλαδή για την πρόσληψη βάρους κατά τη διάρκεια του χειμώνα, θα πέσει μοιραία και σε δεδομένα για το βάρος των κατοικιδίων και την διακύμανση του ανάλογα με τις εποχές.

Το διάγραμμα για τις οικόσιτες γάτες (των οποίων η ζωή παρακολουθήθηκε για τρία χρόνια) είναι απίστευτα παρόμοιο με το διάγραμμα για τους ανθρώπους. Κάθε χρόνο, όταν η θερμοκρασία αυξάνεται μαζί με τις μέσες ώρες φωτός της ημέρας,, η πρόσληψη τροφής από τις γάτες μειώνεται. Αντίθετα, όταν η θερμοκρασία πέφτει, υπάρχουν λιγότερα λεπτά ήλιου κάθε μέρα και οι γάτες τρώνε επιπλέον 10 γρ. την ημέρα.

Επιστρέφοντας στα καθ’ ημάς, δηλαδή στο ανθρώπινο είδος, η εμπειρία των περισσοτέρων λέει ότι κατά τους ψυχρούς μήνες «παντρευόμαστε» πέντε παραπανίσια κιλά.

Αν και κάθε άνθρωπος είναι διαφορετικός, το συχνά αναφερόμενο πέντε κιλά επιπλέον βάρους το χειμώνα δεν υποστηρίζεται από έρευνες.
Σε μια μελέτη του 2015 με 195 ενήλικες που δημοσιεύθηκε στο New England Journal of Medicine, άτομα ζυγίστηκαν τέσσερις φορές κατά τη διάρκεια του έτους. Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι πολλοί πήραν βάρος καθώς ο καιρός γινόταν πιο κρύος - κατά μέσο όρο 0,4 κιλά - και προσέθεσαν επιπλέον 0,8 κιλά κατά την περίοδο των γιορτών, για μια συνολική μέση αύξηση βάρους 1,2 κιλά. Ωστόσο, πολλοί άρχισαν να χάνουν βάρος μετά τις γιορτές.

Μια άλλη μικρή μελέτη παρακολούθησε το βάρος φοιτητριών στις ΗΠΑ από τον Μάιο έως τον Ιανουάριο και διαπίστωσε ότι οι γυναίκες πήραν περίπου 1 κιλό από το φθινόπωρο έως τον χειμώνα. Σε γενικές γραμμές, οι περισσότεροι ενήλικες παίρνουν 1 έως 2 κιλά κάθε χρόνο, σύμφωνα με τη Σχολή Δημόσιας Υγείας T.H. Chan του Χάρβαρντ.

Πολλές γιορτές

Αυτό βέβαια προφανώς είναι πολύ πιθανό να διαφοροποιείται από χώρα σε χώρα αλλά και με το πέρασμα των χρόνων αφού κάθε χρόνο παρατηρείται άνοδος των ποσοστών παχυσαρκίας στον πληθυσμό. Για να μην συζητήσουμε πόσο αλλάζει η πρόσληψη βάρους με την ηλικία….

Αφού λοιπόν έχει αποδειχθεί η χειμερινή πρόσληψη βάρους, πάμε τώρα στο γιατί. Το φαινόμενο έχει πολυπαραγοντική αιτιολογία σύμφωνα με τους ειδικούς.

«Το μεγαλύτερο κομμάτι της αύξησης του βάρους κατά τη διάρκεια του χειμώνα είναι διατροφικής αιτιολογίας», έχει δηλώσει στο Yahoo Life ο δρ. Mir Ali, βαριατρικός χειρουργός και ιατρικός διευθυντής του MemorialCare Surgical Weight Loss Center στο Orange Coast Medical Center στο Fountain Valley της Καλιφόρνιας.

«Οι άνθρωποι τρώνε περισσότερο στις γιορτινές συγκεντρώσεις και προσέχουν λιγότερο τι τρώνε», λέει ο Shah. Προσθέτει ότι πολλοί άνθρωποι τείνουν να πίνουν περισσότερο αλκοόλ από το συνηθισμένο κατά τη διάρκεια των γιορτών του χειμώνα, επίσης, γεγονός που μπορεί να οδηγήσει σε αύξηση του σωματικού βάρους.

Οι χαμηλότερες θερμοκρασίες δεν βοηθούν επίσης καθώς « οι άνθρωποι γίνονται πιο καθιστικοί και απέχουν από τις υπαίθριες δραστηριότητές τους επειδή κάνει κρύο έξω».

Ο Shah πάντως, σχολιάζοντας τη θεωρία της εξελικτικής αιτιολογίας αποθήκευσης λίπους, λέει ότι αν και είναι πιθανό να ισχύει δεν υπάρχουν ακόμα επαρκείς μελέτες για να το αποδείξουν.

Σύνδεση θερμοστάτη - εγκεφαλικού διακόπτη της όρεξης

Πάντως, νευροεπιστήμονες στο Scripps Research εντόπισαν εγκεφαλικά κυκλώματα που κάνουν τα θηλαστικά να θέλουν να τρώνε περισσότερο όταν εκτίθενται σε χαμηλές θερμοκρασίες.

Τα θηλαστικά, όπως επισημαίνουν στη σχετική τους δημοσίευση, καίνε αυτόματα περισσότερη ενέργεια για να διατηρήσουν τη φυσιολογική θερμοκρασία του σώματος όταν εκτίθενται στο κρύο.

Αυτή η ενεργοποιούμενη από το κρύο αύξηση της ενεργειακής δαπάνης προκαλεί αύξηση της όρεξης και της κατανάλωσης τροφής, αν και ο συγκεκριμένος μηχανισμός που το ελέγχει αυτό ήταν άγνωστος.

Στη μελέτη, που δημοσιεύθηκε στις 16 Αυγούστου του 2023, στο Nature, οι ερευνητές εντόπισαν μια ομάδα νευρώνων που λειτουργούν ως «διακόπτης» για αυτή τη συμπεριφορά που σχετίζεται με το κρύο και την αναζήτηση τροφής στα ποντίκια. (σ.σ.: Και τα ποντίκια δεν έχουν γιορτές!)

Μία από τις πρώτες παρατηρήσεις του μεταδιδακτορικού ερευνητικού συνεργάτη του εργαστηρίου Scripps, Ye, Neeraj Lal, PhD, και της ομάδας του ήταν ότι, με την έναρξη των χαμηλών θερμοκρασιών , τα ποντίκια αρχίζουν να αποζητούν πιο συχνά τροφή.

Συγκρίνοντας με προηγμένες απεικονιστικές μεθόδους τη δραστηριότητα των νευρώνων σε ολόκληρο τον εγκέφαλο κατά τη διάρκεια ψυχρών και θερμών συνθηκών διαπίστωσαν ότι ενώ το μεγαλύτερο μέρος της νευρωνικής δραστηριότητας σε ολόκληρο τον εγκέφαλο ήταν πολύ χαμηλότερο σε συνθήκες ψύχους, τμήματα μιας περιοχής που ονομάζεται θάλαμος παρουσίασαν υψηλότερη ενεργοποίηση.

Τελικά, η ομάδα επικεντρώθηκε σε μια συγκεκριμένη ομάδα νευρώνων που ονομάζεται ξιφοειδής πυρήνας του μεσαίου τμήματος του θαλάμου, δείχνοντας ότι η δραστηριότητα σε αυτούς τους νευρώνες αυξήθηκε σε συνθήκες ψύχους. Όταν ήταν διαθέσιμη λιγότερη τροφή κατά την έναρξη των συνθηκών ψύχους, η αύξηση της δραστηριότητας στον ξιφοειδή πυρήνα ήταν ακόμη μεγαλύτερη - γεγονός που υποδηλώνει ότι αυτοί οι νευρώνες ανταποκρίνονται στο θερμοκρασιακής αιτιολογίας έλλειμμα ενέργειας και όχι στο ίδιο το κρύο.

Όταν οι ερευνητές ενεργοποίησαν τεχνητά αυτούς τους νευρώνες, τα ποντίκια αύξησαν την αναζήτηση τροφής, αλλά όχι άλλες δραστηριότητες. Ομοίως, όταν η ομάδα ανέστειλε τη δραστηριότητα αυτών των νευρώνων, τα ποντίκια μείωσαν την αναζήτηση τροφής. Τα αποτελέσματα αυτά εμφανίστηκαν μόνο υπό την προϋπόθεση του ψύχους, γεγονός που σημαίνει ότι οι χαμηλές θερμοκρασίες παρέχουν ένα ξεχωριστό σήμα που πρέπει επίσης να υπάρχει για να εμφανιστούν αλλαγές στην όρεξη.

Σε μια τελευταία σειρά πειραμάτων, η ομάδα έδειξε ότι αυτοί οι νευρώνες του ξιφοειδούς πυρήνα προβάλλουν σε μια περιοχή του εγκεφάλου που ονομάζεται επικλινής πυρήνας - μια περιοχή που είναι από καιρό γνωστή για το ρόλο της στην ενσωμάτωση των σημάτων ανταμοιβής και αποστροφής που καθορίζουν τη συμπεριφορά γενικότερα και τη διατροφική συμπεριφορά ειδικότερα.
Τελικά, τα αποτελέσματα αυτά μπορεί να έχουν κλινική σημασία, όπως υπογραμμίζουν οι ερευνητές, διότι υποδηλώνουν τη δυνατότητα να μπλοκαριστεί η συνήθης αύξηση της όρεξης που προκαλείται από το κρύο, επιτρέποντας σε σχετικά απλά σχήματα έκθεσης στο κρύο να οδηγήσουν πολύ πιο αποτελεσματικά στην απώλεια βάρους.

Ροφήματα και γυμναστική

Μέχρι να μπορέσουν να μπλοκαριστούν αυτοί οι νευρώνες ωστόσο, κάτι πρέπει να γίνει! Η αθλίατρος Dr. Alysia Robichau του Houston Methodist.αναφέρει ότι η αυξημένη επιθυμία για φαγητό δεν πρέπει να συνοδεύεται σώνει και ντε από επιθυμία για κακό φαγητό.
Η Robichau αναγνωρίζει ότι η επιθυμία για ζεστό φαγητό και θερμιδούχο μεταφράζεται για κάποιους σε επιθυμία για φαγητά άνεσης γεμάτα υδατάνθρακες, όπως κρεμώδεις σούπες, μεγάλα μπολ με ζυμαρικά, κατσαρόλες ή γλυκά. Προσθέτει δε ότι κάποιες από τις φορές που νομίζουμε ότι πεινάμε μπορεί απλά να διψάμε καθώς όταν κάνει κρύο έχουμε την τάση να μην πίνουμε αρκετό νερό.

Ως εκ τούτου, τα ζεστά ροφήματα μπορεί επίσης να είναι μια καλή επιλογή τόσο για τα υγρά όσο και για την καταστολή της πείνας.
Η Robichau υπογραμμίζει δε ότι η άσκηση κάθε είδους είναι σημαντική για να παραμείνετε υγιείς και να νικήσετε την αύξηση του βάρους το χειμώνα.

«Αν απλά δεν μπορείτε να βγείτε έξω, κάντε ό,τι μπορείτε για να έχετε 15 έως 30 λεπτά κίνησης μέσα στο σπίτι», λέει χαρακτηριστικά τονίζοντας ότι αυτό μπορεί να είναι και ο χορός με μια μουσική που σας ξεσηκώνει. Κοιτάξτε το σώμα σας, κάντε αυτό που είναι σωστό για εσάς», καταλήγει η Robichau. «Αν το comfort food είναι αυτό που σας κάνει να αισθάνεστε καλύτερα, κάντε το. Αλλά περιορίστε τις μερίδες σας έτσι ώστε να είναι μια υπεύθυνη ποσότητα φαγητού και στη συνέχεια προσπαθήστε να προσθέσετε τα λαχανικά και τα φρούτα και τη σωστή πρωτεΐνη, ώστε να έχετε μια καλή ισορροπία».

Πηγές: The Guardian.com, Yahoo.com, News-medical.net, Weather.com