Κάθε χρόνο οι επιστήμονες εντοπίζουν δύο έως τρεις νέους ιούς που δεν έχουν καταγραφεί ποτέ ξανά σε ανθρώπους. Αν και ο αριθμός αυτός παρουσιάζει μικρές διακυμάνσεις, η τάση παραμένει σταθερή εδώ και περισσότερες από έξι δεκαετίες.
Οι περισσότεροι από αυτούς τους νέους ιούς περνούν σχεδόν απαρατήρητοι και δεν προκαλούν σημαντικές επιδημίες. Ωστόσο, η ιστορία έχει δείξει ότι ορισμένες ανακαλύψεις μπορούν να αλλάξουν την πορεία της δημόσιας υγείας παγκοσμίως. Η αναγνώριση του HIV-1 το 1983 προηγήθηκε της πανδημίας του AIDS, ενώ ο SARS-CoV-2 το 2020 οδήγησε στην πανδημία της COVID-19, με δεκάδες εκατομμύρια θανάτους σε όλο τον κόσμο.
Το κρίσιμο ερώτημα σήμερα είναι πώς μπορούν οι επιστήμονες να διακρίνουν, από την πρώτη στιγμή, εάν ένας νέος ιός αποτελεί μια μεμονωμένη απειλή ή τον πιθανό πυρήνα της επόμενης πανδημίας.
Οι RNA ιοί βρίσκονται στο επίκεντρο
Ερευνητές του Πανεπιστημίου του Εδιμβούργου ανέλυσαν την ιστορία εκατοντάδων ιών και δημιούργησαν έναν κατάλογο που βοηθά στην αξιολόγηση του πανδημικού κινδύνου.
Η μεγαλύτερη ανησυχία αφορά τους ιούς RNA, δηλαδή εκείνους που διαθέτουν γενετικό υλικό RNA αντί για DNA. Αν και έχουν αναγνωριστεί χιλιάδες είδη RNA ιών και εκτιμάται ότι υπάρχουν εκατομμύρια ακόμη στη φύση, μόλις 239 είναι γνωστό ότι μπορούν να μολύνουν τον άνθρωπο.
Η σοβαρότητα της νόσου που προκαλεί ένας ιός αποτελεί σημαντικό στοιχείο, ωστόσο δεν αρκεί για να προκαλέσει πανδημία. Η καθοριστική παράμετρος είναι η δυνατότητα μετάδοσης από άνθρωπο σε άνθρωπο, είτε μέσω του αέρα, είτε με τη στενή επαφή, είτε μέσω αίματος, σωματικών υγρών ή εντόμων όπως τα κουνούπια και τα τσιμπούρια.
Οι ζωονόσοι δεν εξελίσσονται εύκολα σε πανδημίες
Περίπου τα δύο τρίτα των ιών που μολύνουν τον άνθρωπο θεωρούνται ζωονόσοι, δηλαδή μεταδίδονται κυρίως από ζώα και όχι μεταξύ ανθρώπων. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η λύσσα, η οποία εξακολουθεί να προκαλεί δεκάδες χιλιάδες ανθρώπινους θανάτους κάθε χρόνο, χωρίς όμως να αποκτήσει αποτελεσματική μετάδοση μεταξύ ανθρώπων.
Παρά το γεγονός ότι οι ιοί εξελίσσονται συνεχώς, μέχρι σήμερα δεν υπάρχει τεκμηριωμένο παράδειγμα RNA ιού που αρχικά μεταδιδόταν μόνο από ζώα και στη συνέχεια απέκτησε την ικανότητα να εξαπλώνεται αποτελεσματικά από άνθρωπο σε άνθρωπο.
Η ανησυχία για τη γρίπη των πτηνών παραμένει έντονη ακριβώς επειδή οι επιστήμονες παρακολουθούν στενά το ενδεχόμενο μιας τέτοιας εξέλιξης, χωρίς όμως μέχρι στιγμής να έχει συμβεί.
Οι μεγαλύτερες απειλές είναι οι ιοί που ήδη μεταδίδονται μεταξύ ανθρώπων
Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι μεγαλύτερο κίνδυνο παρουσιάζουν οι ιοί που διαθέτουν ήδη την ικανότητα μετάδοσης μεταξύ ανθρώπων και μπορούν να γίνουν ακόμη πιο μεταδοτικοί μέσω μεταλλάξεων.
Αυτό συνέβη με τις διαδοχικές παραλλαγές του SARS-CoV-2 κατά τη διάρκεια της πανδημίας. Αντίστοιχα, αρκετοί γνωστοί σήμερα ιοί, όπως εκείνοι που προκαλούν ιλαρά, παρωτίτιδα, ερυθρά, κοινό κρυολόγημα και γαστρεντερίτιδες, θεωρείται ότι πέρασαν από τα ζώα στους ανθρώπους έχοντας ήδη αποκτήσει δυνατότητα ανθρώπινης μετάδοσης.
Οι ιοί που προκαλούν μικρές επιδημίες χρειάζονται στενή παρακολούθηση
Υπάρχουν επίσης ιοί που μεταδίδονται μεταξύ ανθρώπων, αλλά μέχρι σήμερα προκαλούν μόνο περιορισμένες επιδημίες, επειδή ο βασικός αριθμός αναπαραγωγής (R) παραμένει χαμηλός και οι αλυσίδες μετάδοσης διακόπτονται φυσικά.
Ωστόσο, αυτό μπορεί να αλλάξει όταν ένας ιός μεταφερθεί από απομονωμένες περιοχές σε πυκνοκατοικημένα αστικά κέντρα. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα ήταν ο ιός Έμπολα (στέλεχος Ζαΐρ), ο οποίος προκάλεσε τη μεγάλη επιδημία στη Δυτική Αφρική το 2014.
Στη λίστα των ιών που θεωρούνται υψηλού κινδύνου περιλαμβάνονται επίσης οι ιοί Chikungunya, Zika, Oropouche, καθώς και ο ιός της mpox, οι οποίοι τα τελευταία χρόνια έχουν προκαλέσει σημαντικές επιδημίες σε διάφορες περιοχές του κόσμου.
Ποιοι νέοι ιοί παρακολουθούνται σήμερα
Οι επιστήμονες παρακολουθούν στενά και πιο σπάνιους ιούς, όπως ο χανταιός των Άνδεων, ο οποίος συνδέθηκε πρόσφατα με κρούσματα σε κρουαζιερόπλοιο, καθώς και το στέλεχος Bundibugyo του ιού Έμπολα, που προκαλεί εξάρσεις στην κεντρική Αφρική.
Παρότι οι συγκεκριμένοι ιοί δεν θεωρούνται σήμερα πιθανές αιτίες μιας παγκόσμιας πανδημίας, η εμφάνισή τους υπενθυμίζει πόσο σημαντική είναι η έγκαιρη ανίχνευση νέων παθογόνων.
Το μεγάλο στοίχημα είναι η έγκαιρη ανίχνευση
Η εμπειρία από την COVID-19 έδειξε ότι ένας νέος ιός μπορεί να κυκλοφορεί για εβδομάδες πριν εντοπιστεί. Το ίδιο είχε συμβεί και με άλλους επικίνδυνους ιούς στο παρελθόν.
Οι ειδικοί εκτιμούν ότι η ταχύτερη αναγνώριση και γενετική ανάλυση νέων ιών, σε συνδυασμό με τη διεθνή επιτήρηση, μπορεί να μειώσει σημαντικά τον χρόνο αντίδρασης των υγειονομικών αρχών και να περιορίσει τόσο τις ανθρώπινες απώλειες όσο και τις κοινωνικές και οικονομικές επιπτώσεις μιας μελλοντικής πανδημίας.
Πηγή: The Conversation
