Τα στοιχεία που συνδέουν την παχυσαρκία με την άνοια φαίνονται αρχικά πειστικά. Για παράδειγμα, γνωρίζουμε ότι η παχυσαρκία στη μέση ηλικία συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης άνοιας στη μετέπειτα ζωή.

Γνωρίζουμε επίσης ότι η παχυσαρκία βλάπτει τα μικροσκοπικά αγγεία που τροφοδοτούν με αίμα τον εγκέφαλο και αποτελεί σημαντική αιτία υψηλής αρτηριακής πίεσης, διαβήτη και χρόνιας φλεγμονής, καταστάσεις που έχουν επανειλημμένα συνδεθεί με τον κίνδυνο άνοιας.

Ωστόσο, η εικόνα δεν είναι τόσο ξεκάθαρη. Για παράδειγμα, αν η παχυσαρκία πράγματι προκαλεί άνοια, γιατί τα ποσοστά άνοιας μειώνονται στη Δύση τις τελευταίες δεκαετίες την ίδια στιγμή που αυξάνεται ο αριθμός των παχύσαρκων ανθρώπων; Και γιατί αρκετές μελέτες έχουν αναφέρει στοιχεία για κάτι που αποκαλείται «παράδοξο της παχυσαρκίας», όπου η παχυσαρκία φαίνεται να συνδέεται με μειωμένο κίνδυνο άνοιας;

Οι περιορισμοί των δεδομένων

Αφήνοντας κατά μέρος το μακροχρόνιο πρόβλημα του ορισμού του τι εννοούμε όταν αναφερόμαστε στην παχυσαρκία και την άνοια (και οι δύο είναι σχετικά ευρείς όροι για καταστάσεις που μπορούν να οριστούν με διαφορετικούς τρόπους), μεγάλο μέρος της δυσκολίας να διαπιστωθεί αν το ένα προκαλεί το άλλο προκύπτει από τους περιορισμούς στον τύπο των δεδομένων που είναι διαθέσιμα στους επιστήμονες που προσπαθούν να απαντήσουν σε αυτό το ερώτημα.

Σε ιδανικές καταστάσεις, θα προσπαθούσαμε να ελέγξουμε το ερώτημα σχεδιάζοντας μια τυχαιοποιημένη δοκιμή. Σε αυτή τη δοκιμή, χιλιάδες άνθρωποι θα υποβάλλονταν τυχαία σε μια παρέμβαση που θα είχε ως αποτέλεσμα οι μισοί από αυτούς να είναι παχύσαρκοι για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα, ενώ οι άλλοι μισοί όχι.

Εάν στη συνέχεια διαπιστωθεί ότι τα παχύσαρκα άτομα έχουν περισσότερες πιθανότητες να εμφανίσουν άνοια στη μετέπειτα ζωή τους, θα μπορούσαμε να είμαστε αρκετά σίγουροι ότι αυτό πρέπει να είναι η αιτία. Ωστόσο, τέτοιου είδους δοκιμές είναι σπάνια δυνατόν να διεξαχθούν, καθώς όχι μόνο είναι εξαιρετικά χρονοβόρες και δαπανηρές, αλλά και αντιδεοντολογικές, καθώς η κατακραυγή στην περίπτωση ζητούσαμε από μια ομάδα ανθρώπων να παραμείνουν σκόπιμα παχύσαρκοι για μεγάλο χρονικό διάστημα θα ήταν τεράστια.

Επομένως, οι περισσότερες μελέτες βασίζονται σε δεδομένα από μελέτες παρατήρησης. Αυτό συνεπάγεται την παρακολούθηση μιας μεγάλης ομάδας ατόμων για μεγάλο χρονικό διάστημα, ώστε να μπορούν να μελετηθούν οι μακροπρόθεσμες συσχετίσεις μεταξύ παχυσαρκίας και άνοιας.

Παρόλο που οι μελέτες παρατήρησης αποτελούν πολύτιμη πηγή για τους επιστήμονες, οι μελέτες αυτές μπορεί να μαστίζονται από προκαταλήψεις που συχνά δυσχεραίνουν την ερμηνεία των αποτελεσμάτων.

Η «αντίστροφη αιτιώδης συνάφεια»

Μια τέτοια μεροληψία που αφορά την έρευνα για την άνοια είναι η «αντίστροφη αιτιώδης συνάφεια», ιδίως εάν τα άτομα που μελετώνται είναι ηλικιωμένα και ο χρόνος παρακολούθησης είναι μικρός. Σε αυτή την περίπτωση, είναι πιθανό ότι τα άτομα που βρίσκονται ήδη στα αρχικά στάδια ανάπτυξης άνοιας όταν αρχίζει η μελέτη να χάσουν βάρος με την πάροδο του χρόνου ως αποτέλεσμα της νόσου και όχι το αντίθετο. Αυτό είναι που πιθανολογείται ότι κρύβεται πίσω από το παράδοξο της παχυσαρκίας.

Ένα άλλο συνηθισμένο ζήτημα είναι το «confounding bias». Αυτό συμβαίνει όταν η εμφανής σχέση μεταξύ παχυσαρκίας και άνοιας προκαλείται από ένα διαφορετικό μέτρο που σχετίζεται και με τα δύο. Ένα τέτοιο παράδειγμα είναι η παιδική νοημοσύνη, παράγοντας που σπάνια μετράται σε μελέτες παρατήρησης, αλλά, όταν είναι διαθέσιμος, έχει αποδειχθεί ότι μπορεί να εξηγήσει συσχετίσεις που διαφορετικά θα μπορούσαν να αποδοθούν στην παχυσαρκία στη μετέπειτα ζωή.

Για παράδειγμα, πρόσφατη εργασία με τη χρήση δεδομένων από τρεις διαφορετικές ομάδες, η καθεμία από τις οποίες παρακολουθήθηκε για 50 χρόνια από τη γέννηση, έδειξε ότι η χαμηλότερη παιδική νοημοσύνη πιθανώς εξηγεί γιατί τα μεσήλικα άτομα με παχυσαρκία βρέθηκαν συχνά να έχουν ήδη ελαφρώς χειρότερες γνωστικές δεξιότητες από τα άτομα με φυσιολογικό βάρος.

Διαπιστώθηκε ότι αν και υπήρχε σαφής συσχέτιση μεταξύ υψηλότερων επιπέδων παχυσαρκίας και χαμηλότερων γνωστικών δεξιοτήτων στη μέση ηλικία, αυτό πιθανώς δεν συνέβαινε επειδή το ένα προκαλούσε το άλλο.

Αντίθετα, ήταν πιθανό επειδή ένας τρίτος παράγοντας (η παιδική νοημοσύνη) σχετιζόταν και με τα δύο. Δηλαδή, τα άτομα με χαμηλή νοημοσύνη στην παιδική ηλικία όχι μόνο είχαν υψηλότερο κίνδυνο να γίνουν παχύσαρκα καθώς μεγάλωναν, αλλά ήταν επίσης πιο πιθανό να συνεχίσουν να έχουν χαμηλότερη νοημοσύνη (και επομένως να έχουν σταθερά ελαφρώς χειρότερες γνωστικές δεξιότητες).

Χωρίς να γνωρίζουμε τα επίπεδα νοημοσύνης των παιδιών, πιθανόν θα ερμηνευόταν αυτή η σχέση μεταξύ της παχυσαρκίας στη μέση ηλικία και των γνωστικών δεξιοτήτων ως αιτία και αποτέλεσμα. Στην πραγματικότητα όμως, και τα δύο είναι πιθανώς απλώς αποτέλεσμα αυτού του τρίτου παράγοντα από την αρχή της ζωής.

{https://youtu.be/fkOCYov1p-o}

Η τυχαιοποιημένη δοκιμή της Φύσης

Πώς μπορούμε λοιπόν να προσπαθήσουμε να αντιμετωπίσουμε αυτά τα ζητήματα μεροληψίας; Μια πρόσφατη έξυπνη τεχνική είναι η διεξαγωγή μιας μελέτης που ονομάζεται Μεντελιανή τυχαιοποίηση - μερικές φορές αναφέρεται ως "τυχαιοποιημένη δοκιμή της φύσης".

Σε αυτό το είδος μελέτης, οι επιστήμονες διαχωρίζουν έναν μεγάλο πληθυσμό σε δύο ομάδες με μοναδικό κριτήριο το αν έχουν ή όχι ένα γονίδιο (ή γονίδια) που προκαλεί παχυσαρκία. Καθώς τα γονίδια αυτά κληρονομούνται τυχαία και από τους δύο γονείς, αυτό έχει ως αποτέλεσμα μια «φυσική τυχαιοποίηση» του πληθυσμού σε δύο ομάδες που είναι συλλογικά ισορροπημένες ως προς κάθε παράγοντα εκτός από την κατάσταση παχυσαρκίας τους.

Αν και δεν στερείται των δικών της πιθανών προκαταλήψεων, οι όποιες διαφορές στον κίνδυνο άνοιας ερμηνεύονται επομένως ότι προκαλούνται άμεσα από αυτή την παχυσαρκία.

Τουλάχιστον δέκα μελέτες έχουν χρησιμοποιήσει αυτή την τεχνική για να εξετάσουν αν η παχυσαρκία μπορεί να προκαλέσει τη νόσο Αλτσχάιμερ -την πιο κοινή μορφή άνοιας. Μόνο μία πρότεινε σύνδεση μεταξύ των δύο.

Επιστρέφοντας λοιπόν στο ερώτημα: αυξάνει πράγματι η παχυσαρκία τον κίνδυνο άνοιας; Όπως αρέσκονται να λένε οι επιστήμονες, η απουσία αποδείξεων δεν είναι το ίδιο με την απόδειξη της απουσίας. Ή αλλιώς, επειδή δεν έχουμε ακόμη αρκετά δεδομένα για να πούμε ότι το κάνει, δεν σημαίνει ότι δεν το κάνει.

Η επιστήμη είναι μια σταδιακά εξελικτική διαδικασία. Με την πάροδο του χρόνου, μια σαφέστερη απάντηση σε αυτό το ερώτημα θα προκύψει καθώς θα συλλέγονται περισσότερα δεδομένα και θα αναπτύσσονται καλύτερες τεχνικές.

Μέχρι τότε, καλό θα ήταν να προσπαθήσουμε να διατηρήσουμε ένα υγιές βάρος, ούτως ή άλλως. Τουλάχιστον, αυτό θα μειώσει τον κίνδυνο για ένα ευρύ φάσμα άλλων σημαντικών προβλημάτων υγείας όπως ο διαβήτης και οι καρδιαγγειακές παθήσεις, και μπορεί ακόμη και να μειώσει τον κίνδυνο άνοιας.

Πηγή: TheConversation.com