Στην επιστήμη της ψυχολογίας, αυτή η ιδέα περιγράφεται ως «εσωτερικό κίνητρο»: το να δουλεύει κανείς επειδή βρίσκει την ίδια τη δουλειά ικανοποιητική. Οι άνθρωποι που έχουν αυτό το εσωτερικό κίνητρο τείνουν να νιώθουν πραγματική απόλαυση και περιέργεια σε αυτό που κάνουν, απολαμβάνοντας ευκαιρίες να μάθουν ή να κατακτήσουν προκλήσεις για χάρη της ίδιας της διαδικασίας. Η έρευνα έχει δείξει εδώ και καιρό ότι το εσωτερικό κίνητρο ενισχύει την απόδοση, την επιμονή και τη δημιουργικότητα στην εργασία.

Τι γίνεται όμως όταν η φαινομενικά αθώα ιδέα της αγάπης για τη δουλειά μπορεί να αποκτήσει ηθικό χαρακτήρα; Όλο και περισσότεροι άνθρωποι φαίνεται να κρίνουν τόσο τον εαυτό τους όσο και τους άλλους με βάση το αν έχουν αυτό το εσωτερικό κίνητρο. Αυτό που κάποτε ήταν προσωπική προτίμηση έχει, για πολλούς, μετατραπεί σε ηθική επιταγή: Πρέπει να αγαπάς τη δουλειά σου, και είναι κατά κάποιον τρόπο λάθος αν δεν το κάνεις.

Η ηθικοποίηση του κινήτρου

Όταν μια ουδέτερη προτίμηση φορτίζεται με ηθικό νόημα, οι κοινωνικοί επιστήμονες μιλούν για διαδικασία «ηθικοποίησης». Για παράδειγμα, κάποιος μπορεί αρχικά να επιλέξει τη χορτοφαγία για λόγους υγείας, αλλά αργότερα αρχίζει να τη βλέπει ως μια σωστή επιλογή και να κρίνει τους άλλους ανάλογα.

Η ηθικοποίηση του εσωτερικού κινήτρου ακολουθεί παρόμοια λογική. Οι άνθρωποι δουλεύουν για πολλούς λόγους: πάθος, καθήκον, οικογένεια, ασφάλεια ή κοινωνικό κύρος. Αλλά όταν το εσωτερικό κίνητρο ηθικοποιείται, το να αγαπάς αυτό που κάνεις θεωρείται όχι μόνο ευχάριστο αλλά και ενάρετο. Το να δουλεύεις για χρήματα, κύρος ή οικογενειακή υποχρέωση αρχίζει να φαίνεται λιγότερο αξιέπαινο, ακόμη και ύποπτο.

Σε μελέτη του 2023 1.200 εργαζομένοι, ρωτήθηκαν αν θεωρούσαν ενάρετο το να δουλεύει κανείς για προσωπική ευχαρίστηση.

Όσοι το πίστευαν, διαπιστώθηκε ότι τείνουν να θεωρούν ότι όλοι οι άλλοι θα έπρεπε επίσης να έχουν αυτό το εσωτερικό κίνητρο. Ήταν επίσης πιο πιθανό να βλέπουν άλλα κίνητρα, όπως το να δουλεύεις για χρήματα ή αναγνώριση, ως ηθικά κατώτερα. Τείνουν, για παράδειγμα, να συμφωνούν ότι «έχεις ηθική υποχρέωση να αγαπάς τη δουλειά αυτή καθαυτή περισσότερο από τις ανταμοιβές και τα προνόμια που σου προσφέρει».

Αυτοί οι εργαζόμενοι είχαν εσωτερικεύσει την ιδέα ότι δουλεύει κανείς είτε από αγάπη είτε για τα χρήματα ενώ στην πραγματικότητα οι περισσότεροι άνθρωποι κάνουν και τα δύο.

Το προσωπικό κόστος

Με την πρώτη ματιά, το να αντιμετωπίζεται η αγάπη για τη δουλειά ως αρετή μοιάζει να προσφέρει μόνο οφέλη. Αν η αποστολή ενός έργου ή οι καθημερινές εργασίες είναι ουσιαστικά σημαντικές για έναν εργαζόμενο, μπορεί κανείς να επιμείνει απέναντι στις δυσκολίες, επειδή η παραίτηση πιθανότατα μοιάζει σαν προδοσία ενός ιδανικού.

Ωστόσο, αυτή η αρετή μπορεί να γυρίσει μπούμερανγκ. Όταν το εσωτερικό κίνητρο γίνεται ηθικό καθήκον αντί για χαρά, μπορεί να εμφανιστούν ενοχές αν κάποια στιγμή αυτή η αγάπη για τη δουλειά ατονήσει. Συναισθήματα που είναι φυσιολογικά σε κάθε δουλειά, όπως η ανία, η κόπωση ή η αποστασιοποίηση, μπορεί να προκαλούν ενοχές και αυτοκατηγορία. Με τον καιρό, αυτή η πίεση μπορεί να συμβάλει στην εξουθένωση, αν παραμένεις σε μη βιώσιμους ρόλους από ενοχή.

Επίσης, εξιδανικεύοντας τη «δουλειά των ονείρων μας» όταν κάνουμε αιτήσεις, μπορεί να παραβλέψουμε την ασφάλεια, τη σταθερότητα και άλλες σημαντικές ανάγκες της ζωής, με κίνδυνο οικονομικών δυσκολιών και υποαξιοποίησης των ικανοτήτων μας. Αυτό το μη ρεαλιστικό πρότυπο μπορεί επίσης να μας οδηγήσει να εγκαταλείψουμε μια δουλειά πολύ νωρίς όταν η πραγματικότητα δεν ανταποκρίνεται στις προσδοκίες ή όταν το αρχικό πάθος ξεθωριάζει.

Κόστη για την εταιρεία

Η ηθικοποίηση του εσωτερικού κινήτρου δεν σταματά στον εαυτό να· διαμορφώνει επίσης το πώς κρίνουμε τους άλλους. Οι άνθρωποι που ηθικοποιούν το εσωτερικό κίνητρο συχνά το απαιτούν και από όλους τους γύρω τους.

Σε μια μελέτη σχεδόν 800 εργαζομένων σε 185 ομάδες, βρέθηκε ότι οι εργαζόμενοι που ηθικοποιούσαν το εσωτερικό κίνητρο ήταν πιο γενναιόδωροι απέναντι σε συναδέλφους που θεωρούσαν ότι αγαπούν τη δουλειά τους. Ωστόσο, ήταν λιγότερο πρόθυμοι να βοηθήσουν συναδέλφους που θεωρούσαν λιγότερο παθιασμένους. Με άλλα λόγια, η ηθικοποίηση του εσωτερικού κινήτρου μπορεί να κάνει τους εργαζομένους «εκλεκτικούς αγίους» – καλούς με κάποιους, αλλά επιλεκτικά.

Αυτή η δυναμική μπορεί να δημιουργήσει προβλήματα στις ομάδες εργασίας. Ηγέτες που ηθικοποιούν έντονα το εσωτερικό κίνητρο μπορεί να υιοθετήσουν στυλ ηγεσίας που στοχεύουν στο να πυροδοτήσουν το πάθος στις ομάδες τους – δίνοντας, για παράδειγμα, έμφαση στην αυτονομία των εργαζομένων.

Αν και η διαδικασία αυτή μπορεί επιφανειακά να εμπνέον, από την άλλη μπορεί να αποξενώσει εργαζομένους που εργάζονται για πιο πρακτικούς λόγους. Με τον καιρό, αυτό μπορεί να δημιουργήσει ένταση και σύγκρουση, καθώς ορισμένα μέλη της ομάδας εξυψώνονται ως «αληθινοί πιστοί» και άλλοι περιθωριοποιούνται σιωπηλά. Η έκφραση αγάπης για τη δουλειά γίνεται ένα είδος «νομίσματος» – ένας ακόμη τρόπος να προοδεύσει κανείς.

Αποδοχή πολλών κινήτρων

Οι άνθρωποι σε όλο τον κόσμο βιώνουν το εσωτερικό κίνητρο. Αλλά αν αυτό το συναίσθημα είναι παγκόσμιο, η ηθικοποίησή του δεν είναι.

Η ηθικοποίηση του εσωτερικού κινήτρου είναι πιο έντονη σε ορισμένες κουλτούρες απ’ ό,τι σε άλλες. Εκεί όπου η εργασία αντιμετωπίζεται ως μέσο υπηρεσίας, καθήκοντος ή ισορροπίας, παρά ως πηγή προσωπικής ολοκλήρωσης, το να αγαπά κανείς τη δουλειά του μπορεί να εκτιμάται αλλά δεν θεωρείται ηθική απαίτηση.

Οι διευθυντές, οι μέτοχοι και τα αφεντικά των επιχειρήσεων οφείλουν να αναγνωρίσουν τη δίκοπη φύση της ηθικοποίησης του εσωτερικού κινήτρου. Η έκφραση ειλικρινούς αγάπης για τη δουλειά μπορεί να εμπνέει άλλους, αλλά η επιβολή της ως ηθικού κανόνα μπορεί να φιμώνει ή να ντροπιάζει όσους έχουν διαφορετικές αξίες ή προτεραιότητες. Οι ηγέτες θα πρέπει να προσέχουν να μην εξισώνουν τον ενθουσιασμό με αρετή ή να θεωρούν ότι το πάθος δείχνει πάντα ακεραιότητα ή ικανότητα.

Για τους εργαζομένους, ίσως αξίζει να σκεφτούμε πώς μιλάμε για το δικό μας κίνητρο. Το να αγαπά κανείς τη δουλειά του είναι υπέροχο, αλλά είναι επίσης απολύτως ανθρώπινο να εκτιμά τη σταθερότητα, την αναγνώριση ή τις ανάγκες της οικογένειας. Σε μια κουλτούρα όπου το «κάνε αυτό που αγαπάς» έχει γίνει ηθική προσταγή, το να θυμόμαστε ότι δεν είναι ο μοναδικός λόγος για να δουλεύει κανείς μπορεί να είναι η πιο ηθική στάση απ’ όλες.

Πηγή: THE CONVERSATION