Επιπλέον των κινδύνων και των επιπτώσεων, η ετήσια αυτή επέτειος ενημερώνει το κοινό για τις πρακτικές των καπνοβιομηχανιών, τις δράσεις του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ) για την αντιμετώπιση της επιδημίας του καπνίσματος, καθώς και τις ενέργειες που μπορούν να κάνουν οι πολίτες σε όλον τον κόσμο για να διεκδικήσουν το δικαίωμα στην υγεία και την ευζωία, προστατεύοντας παράλληλα τις μελλοντικές γενιές.

Η Παγκόσμια Ημέρα Κατά του Καπνίσματος θεσπίστηκε από τα κράτη μέλη του ΠΟΥ το 1987, με στόχο να αναδειχθεί παγκοσμίως η επιδημία του καπνίσματος και οι εκατομμύρια θάνατοι και ασθένειες που θα μπορούσαν να έχουν αποφευχθεί. Το 1987, η Παγκόσμια Συνέλευση Υγείας υιοθέτησε το Ψήφισμα WHA40.38, ανακηρύσσοντας την 7η Απριλίου 1988 ως «παγκόσμια ημέρα χωρίς κάπνισμα». Το 1988, ακολούθησε το Ψήφισμα WHA42.19, με το οποίο καθιερώθηκε η 31η Μαΐου κάθε έτους ως Παγκόσμια Ημέρα Κατά του Καπνίσματος.

Μείζον παράγοντας κινδύνου

Η νικοτίνη που περιέχεται στον καπνό είναι ιδιαίτερα εθιστική και η χρήση καπνού αποτελεί μείζονα παράγοντα κινδύνου για καρδιαγγειακά και αναπνευστικά νοσήματα, περισσότερους από 20 τύπους ή υποτύπους καρκίνου, καθώς και για πληθώρα άλλων χρόνιων και εξουθενωτικών παθήσεων. Κάθε χρόνο, περισσότεροι από 8 εκατομμύρια άνθρωποι πεθαίνουν εξαιτίας του καπνίσματος. Η πλειονότητα αυτών των θανάτων καταγράφεται σε χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος, οι οποίες στοχοποιούνται από τις καπνοβιομηχανίες μέσω επιθετικού μάρκετινγκ και παρεμβάσεων πολιτικής.

Ωστόσο, το κάπνισμα μπορεί να αποβεί θανατηφόρο και για τους μη καπνιστές. Η παθητική έκθεση στον καπνό έχει αποδεδειγμένα βλαβερές συνέπειες, προκαλώντας 1,2 εκατομμύρια θανάτους ετησίως. Σχεδόν τα μισά παιδιά σε όλο τον κόσμο αναπνέουν αέρα επιβαρυμένο από καπνό τσιγάρου, ενώ 65.000 παιδιά χάνουν τη ζωή τους κάθε χρόνο λόγω ασθενειών που συνδέονται με την παθητική έκθεση. Το κάπνισμα κατά την εγκυμοσύνη μπορεί να οδηγήσει σε σοβαρές, δια βίου επιπλοκές στην υγεία των νεογνών.

Τα θερμαινόμενα καπνικά προϊόντα (HTPs) περιέχουν καπνό και εκθέτουν τους χρήστες σε τοξικές εκπομπές, πολλές από τις οποίες είναι καρκινογόνες και επιβλαβείς για την υγεία. Τα ηλεκτρονικά συστήματα χορήγησης νικοτίνης (ENDS) και μη νικοτινούχα (ENNDS), γνωστά και ως ηλεκτρονικά τσιγάρα, δεν περιέχουν απαραίτητα καπνό και ενδέχεται να περιέχουν ή όχι νικοτίνη. Ωστόσο, είναι επιβλαβή και χωρίς αμφιβολία μη ασφαλή. Παρ’ όλα αυτά, είναι ακόμη πολύ νωρίς για να εξαχθούν σαφή συμπεράσματα σχετικά με τις μακροπρόθεσμες επιπτώσεις της χρήσης τους.

Πρόωροι θάνατοι και αναπηρίες

Περίπου 1,3 δισεκατομμύρια άνθρωποι παγκοσμίως κάνουν χρήση προϊόντων καπνού, εκ των οποίων το 80% διαμένει σε χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος. Το κάπνισμα συμβάλλει στη διαιώνιση της φτώχειας, καθώς εκτρέπει πόρους από βασικές ανάγκες, όπως η διατροφή και η στέγαση, προς την αγορά καπνικών προϊόντων – μια συνήθεια δύσκολα ελεγχόμενη λόγω του εθιστικού χαρακτήρα της νικοτίνης. Επιπλέον, προκαλεί πρόωρους θανάτους και αναπηρίες σε άτομα παραγωγικής ηλικίας, μειώνοντας το εισόδημα των νοικοκυριών και αυξάνοντας τις δαπάνες υγείας.

Πέραν των υγειονομικών επιπτώσεων, το συνολικό οικονομικό κόστος του καπνίσματος -συμπεριλαμβανομένων των δαπανών περίθαλψης και των απωλειών παραγωγικότητας- υπολογίζεται σε 1,4 τρισεκατομμύρια δολάρια ΗΠΑ ετησίως, δηλαδή περίπου στο 1,8% του παγκόσμιου ΑΕΠ. Σχεδόν το 40% του κόστους αυτού βαρύνει τις αναπτυσσόμενες χώρες, γεγονός που υπογραμμίζει τη δυσανάλογη επιβάρυνσή τους.

Η φορολόγηση των καπνικών προϊόντων αποτελεί μία από τις πλέον αποδοτικές μεθόδους περιορισμού της κατανάλωσης, ιδιαίτερα μεταξύ των νέων και των ευάλωτων κοινωνικών ομάδων. Για παράδειγμα, η αύξηση του φόρου που οδηγεί σε αύξηση της τιμής κατά 10% μπορεί να μειώσει την κατανάλωση κατά 4% σε χώρες υψηλού εισοδήματος και κατά 5% σε χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος.

Η αντίδραση του ΠΟΥ

Το εύρος αυτής της ανθρώπινης και οικονομικής τραγωδίας είναι συγκλονιστικό, αλλά μπορεί να προληφθεί. Οι καπνοβιομηχανίες προσπαθούν να αποκρύψουν τις επιπτώσεις των προϊόντων τους. Το 2003, τα κράτη μέλη του ΠΟΥ υιοθέτησαν ομόφωνα τη Σύμβαση-Πλαίσιο που συνέταξε ο οργανισμός για τον Έλεγχο του Καπνίσματος, την πρώτη και μοναδική διεθνή συνθήκη δημόσιας υγείας υπό την αιγίδα του ΠΟΥ. Η συνθήκη τέθηκε σε ισχύ το 2005 και σήμερα αριθμεί 181 συμβαλλόμενα μέρη.

Για να διευκολύνει την εφαρμογή της Σύμβασης, ο ΠΟΥ ανέπτυξε το πακέτο μέτρων MPOWER, το οποίο περιλαμβάνει τεχνικά εργαλεία και πόρους που αντιστοιχούν σε επιμέρους διατάξεις της συνθήκης. Το πακέτο ενισχύει τη δυνατότητα των κρατών να εφαρμόσουν έξι μέτρα για τη μείωση της ζήτησης καπνού: παρακολούθηση της χρήσης και των πολιτικών, προστασία από την έκθεση, υποστήριξη για διακοπή, προειδοποιήσεις για τους κινδύνους, απαγόρευση διαφήμισης/προώθησης/χορηγίας, και αύξηση της φορολογίας.

Η αμείλικτη γλώσσα των αριθμών

• Το κάπνισμα σκοτώνει έως και τους μισούς από τους χρήστες του που δεν διακόπτουν τη χρήση,
• Περισσότεροι από 8 εκατομμύρια άνθρωποι χάνουν τη ζωή τους κάθε χρόνο εξαιτίας του καπνίσματος, εκ των οποίων περίπου 1,3 εκατομμύρια είναι μη καπνιστές που εκτέθηκαν σε παθητικό κάπνισμα,
• Το 80% των 1,3 δισεκατομμυρίων χρηστών παγκοσμίως ζει σε χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος και
• Το 2020, το 22,3% του παγκόσμιου πληθυσμού έκανε χρήση καπνού: 36,7% των ανδρών και 7,8% των γυναικών.