Μια φωτογραφία ή ένα screenshot μοιάζει με έναν εύκολο τρόπο να «κρατήσουμε» μια πληροφορία για αργότερα. Νέα έρευνα από το Τμήμα Ψυχολογίας του Binghamton University δείχνει, ωστόσο, ότι η συνήθεια αυτή μπορεί υπό ορισμένες συνθήκες να έχει το αντίθετο αποτέλεσμα: να δυσκολεύει τη μνήμη μας.
Έρευνες έχουν δείξει επανειλημμένα ότι όταν φωτογραφίζουμε ή καταγράφουμε ψηφιακά κάτι κατά τη διάρκεια μιας εμπειρίας, μπορεί να θυμόμαστε λιγότερα από όσα θα θυμόμασταν αν απλώς το παρατηρούσαμε. Το φαινόμενο είναι γνωστό ως photo-taking impairment effect και αφορά κυρίως υλικό που δεν επιστρέφουμε αργότερα για να το εξετάσουμε.
Η Sophia Fabrizio, υποψήφια διδάκτωρ Ψυχολογίας στο Binghamton University και επικεφαλής συγγραφέας της μελέτης Digital amnesia: The aftermath of a screenshot, εξηγεί ότι οι φωτογραφίες μπορούν να βοηθήσουν τη μακροπρόθεσμη συγκράτηση όταν χρησιμοποιούνται αργότερα για την ανάκληση μιας εμπειρίας. Όταν όμως απλώς αποθηκεύονται στο κινητό και ξεχνιούνται, η καταγραφή δεν φαίνεται να προσφέρει αντίστοιχο όφελος.
«Αν κάποιος δεν ξαναβλέπει αυτές τις φωτογραφίες ως εργαλείο για να ανασύρει αναμνήσεις, είναι πολύ απίθανο ότι θα αποτελέσουν κάποιο όφελος», σημειώνει η Fabrizio.
Το πρόβλημα γίνεται πιο εμφανές αν αναλογιστούμε πόσο μεγάλο είναι το ψηφιακό αρχείο που δημιουργούμε καθημερινά. Σύμφωνα με εκτιμήσεις που αναφέρονται στην έρευνα, τραβάμε περίπου 20 φωτογραφίες την ημέρα, ενώ το μέσο smartphone περιέχει περίπου 2.000 φωτογραφίες.
Επτά πειράματα για τη «ψηφιακή αμνησία»
Για να εξετάσουν τι συμβαίνει ειδικά με τα screenshots, οι ερευνητές πραγματοποίησαν επτά πειράματα. Οι συμμετέχοντες κλήθηκαν να καταγράψουν εικόνες έργων τέχνης και στη συνέχεια υποβλήθηκαν σε δοκιμασίες μνήμης. Σε ορισμένα πειράματα χρησιμοποιήθηκαν και μαθηματικά προβλήματα, ώστε να εξεταστεί αν η διαδικασία της ψηφιακής καταγραφής κάνει μια ανακατανομή των γνωστικών μας ικανοτήτων.
Τα αποτελέσματα δεν έδειξαν σαφή οφέλη από τη λήψη screenshots. Αντίθετα, για τις εικόνες που είχαν καταγραφεί παρατηρήθηκε το έλλειμμα μνήμης που έχει συνδεθεί και στο παρελθόν με τη λήψη φωτογραφιών.
Ενδιαφέρον είναι ότι προηγούμενη έρευνα έχει δείξει πως η μνήμη δεν επηρεάζεται με τον ίδιο τρόπο όταν οι φωτογραφίες λαμβάνονται αυτόματα, για παράδειγμα με μια φορητή κάμερα. Αυτό υποδηλώνει ότι δεν αρκεί η γνώση πως μια πληροφορία έχει αποθηκευτεί κάπου. Ενδέχεται να παίζει ρόλο η ίδια η πράξη της λήψης.
Γιατί μπορεί να ξεχνάμε;
Οι ερευνητές εξετάζουν αρκετούς πιθανούς μηχανισμούς.
Ο πρώτος είναι η αποσπασμένη προσοχή. Την ώρα που προσπαθούμε να φωτογραφίσουμε κάτι ή να κάνουμε screenshot, μέρος των γνωστικών μας πόρων αφιερώνεται στη χρήση της συσκευής αντί στην επεξεργασία και αποθήκευση της πληροφορίας στη μνήμη.
Ωστόσο, η εξήγηση αυτή πιθανότατα δεν είναι αρκετή. Το έλλειμμα μνήμης παρέμεινε ακόμη και όταν οι συμμετέχοντες είχαν περισσότερο χρόνο για να παρατηρήσουν τα έργα τέχνης πριν ή μετά την καταγραφή, αλλά και όταν η ίδια η διαδικασία της λήψης έγινε ευκολότερη.
Μια δεύτερη πιθανότητα είναι η γνωστική μεταφόρτωση (cognitive offloading). Όταν γνωρίζουμε ότι μια πληροφορία έχει αποθηκευτεί εξωτερικά, μπορεί να μην επενδύουμε την ίδια προσπάθεια για να τη συγκρατήσουμε. Έτσι, οι γνωστικοί πόροι που εξοικονομούνται μπορούν να κατευθυνθούν αλλού.
Το εύρημα, ωστόσο, έχει μια ενδιαφέρουσα λεπτομέρεια: η μνήμη παρέμεινε επηρεασμένη ακόμη και όταν οι συμμετέχοντες γνώριζαν ότι οι εικόνες τους θα διαγράφονταν αμέσως. Στην περίπτωση των screenshots, μάλιστα, δυσκολεύονταν περισσότερο να θυμηθούν αν είχαν καταγράψει μια εικόνα ή αν απλώς την είχαν δει, ενώ εμφάνιζαν χειρότερη μνήμη και για το ίδιο το έργο τέχνης.
Οι ερευνητές εξετάζουν έτσι και μια τρίτη υπόθεση, την απεμπλοκή της προσοχής (attentional disengagement), δηλαδή μια ασυνείδητη αποστασιοποίηση από την εμπειρία κατά τη στιγμή της καταγραφής.
Μήπως το χαρτί είναι καλύτερο από το κινητό;
Η έρευνα στρέφει το ενδιαφέρον και σε έναν παλιότερο τρόπο καταγραφής: το χαρτί και το μολύβι.
Η λήψη σημειώσεων μπορεί να απαιτεί περισσότερη ενεργή επεξεργασία της πληροφορίας. Όταν γράφουμε, χρειάζεται να επιλέξουμε τα σημαντικά σημεία, να οργανώσουμε το υλικό και να δημιουργήσουμε συνδέσεις μεταξύ των πληροφοριών. Αυτή η νοητική προσπάθεια, που περιγράφεται ως «επιθυμητή δυσκολία», μπορεί να ενισχύσει την ανάκληση.
Ούτε όμως η καταγραφή στο χαρτί εγγυάται καλύτερη μνήμη. Η εξωτερική αποθήκευση μπορεί και πάλι να οδηγήσει σε γνωστική μεταφόρτωση. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι τα γενέθλια που αποθηκεύουμε στο ημερολόγιο του κινητού και για τα οποία ρυθμίζουμε υπενθύμιση: μπορεί τελικά να θυμόμαστε λιγότερο την ίδια την ημερομηνία, επειδή γνωρίζουμε ότι η συσκευή θα μας την υπενθυμίσει.
Να σταματήσουμε να κάνουμε screenshots;
Όχι απαραίτητα. Το screenshot μπορεί να λειτουργήσει ως βοήθημα μνήμης, αρκεί να χρησιμοποιείται με πρόθεση.
Η λήψη λίγων και επιλεγμένων εικόνων και, κυρίως, η επανεξέτασή τους αργότερα μπορεί να βοηθήσει στην ανάκληση. Αντίθετα, η συνεχής λήψη screenshots που συσσωρεύονται στο κινητό και δεν ανοίγουν ποτέ ξανά φαίνεται να προσφέρει πολύ μικρότερο όφελος.
Το βασικό μήνυμα της μελέτης είναι επομένως ότι η ψηφιακή αποθήκευση δεν ισοδυναμεί με αποθήκευση στη μνήμη.
Πηγή: Medical Xpress
