Ο ρυθμός αυξάνει τους παλμούς στους 128 ανά λεπτό. Σε μια γεμάτη πίστα, τα σώματα κινούνται συντονισμένα. Σε έναν παρατηρητή απ’ έξω, μπορεί να μοιάζει με μια γιορτή ηδονής. Όμως, για έναν νευροεπιστήμονα, ο χορός είναι κάτι πιο κοντά σε ομαδική θεραπεία.

«Ο χορός είναι η γλώσσα του σώματος», λέει η Julia F. Christensen, νευροεπιστήμονας στο Ινστιτούτο Εμπειρικής Αισθητικής Max Planck και συγγραφέας του βιβλίου Dancing is the Best Medicine. «Ο εγκέφαλός μας κατανοεί τις κινήσεις που κάνουμε όταν χορεύουμε σαν μια εκφραστική γλώσσα».

Εδώ και αιώνες, οι άνθρωποι στρέφονται στον χορό όχι μόνο για να γιορτάσουν, αλλά και για τελετουργία και θεραπεία. Πολύ πριν οι επιστήμονες αρχίσουν να καταγράφουν εγκεφαλικά κύματα ή να μετρούν νευροδιαβιβαστές, οι άνθρωποι είχαν μια διαισθητική κατανόηση της δύναμης του να κινούνται μαζί.

Η αισθητική έρευνα αρχίζει να τους δικαιώνει.

Μια μετα-ανάλυση του 2024, που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό The BMJ, εξέτασε 218 κλινικές μελέτες και διαπίστωσε ότι ο χορός μείωσε τα συμπτώματα της κατάθλιψης περισσότερο από το περπάτημα, τη γιόγκα, την προπόνηση με βάρη, ακόμη και από τα τυπικά αντικαταθλιπτικά. Αν και μόνο 15 από τις μελέτες επικεντρώθηκαν αποκλειστικά στον χορό, τα αποτελέσματα ήταν αρκετά για να τραβήξουν το ενδιαφέρον των ερευνητών.

«Εξεπλάγην που υπήρχαν μελέτες για τον χορό», λέει ο Michael Noetel, αναπληρωτής καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Κουίνσλαντ και κύριος συγγραφέας της έρευνας. «Μεταξύ της φυσικής δραστηριότητας, της κοινωνικής αλληλεπίδρασης και της δύναμης της μουσικής, δεν με εκπλήσσει που ο χορός είχε τόσο καλά αποτελέσματα». Παρ’ όλα αυτά, οι ερευνητές τονίζουν ότι χρειάζονται περισσότερες εκτεταμένες μελέτες πριν ο χορός θεωρηθεί αυτόνομη θεραπεία.

Με την κατάθλιψη να επηρεάζει πάνω από 29% των ενηλίκων στις ΗΠΑ κάποια στιγμή στη ζωή τους, σύμφωνα με δημοσκόπηση της Gallup (2023), και τη θεραπεία να παραμένει για πολλούς ακριβή ή δυσπρόσιτη, ο χορός μπορεί να προσφέρει κάτι σπάνιο: μια θεραπεία χαράς, προσιτή και βαθιά ανθρώπινη.

Γιατί ο εγκέφαλος λατρεύει την κίνηση με τη μουσική

Οι εγκέφαλοί μας είναι φτιαγμένοι για τον ρυθμό και ο χορός ενεργοποιεί ολόκληρο το νευρικό σύστημα του ανθρώπου. Ορισμένοι νευροεπιστήμονες περιγράφουν αυτή την ολική διέγερση ως νευροχημική συμφωνία.

Η προσμονή μιας μελωδίας μπορεί να προκαλέσει την απελευθέρωση ντοπαμίνης. Η σωματική κίνηση αυξάνει τα ενδορφίνες. Ο χορός με άλλους ενισχύει την ωκυτοκίνη. Μελέτες έχουν δείξει ότι αυτός ο συνδυασμός μπορεί να βελτιώσει τη διάθεση, να ενισχύσει τους κοινωνικούς δεσμούς και να μειώσει το στρες.

Η Christensen επισημαίνει ότι αυτός ο συνδυασμός στοιχείων πιθανότατα κάνει τον χορό να ξεχωρίζει από άλλες μορφές άσκησης, όπως τα σπορ ή η γιόγκα.

«Στη θεραπεία μέσω χοροκινητικής έκφρασης (Dance Movement Therapy), η πραγματική μείωση των συμπτωμάτων άγχους και κατάθλιψης συνδέεται με το εκφραστικό στοιχείο του χορού», εξηγεί και προσθέτει: «Παίρνεις κάτι που σε εκφράζει -ή συναισθήματα που δυσκολεύεσαι να εκφράσεις- και τα απελευθερώνεις μέσα από το σώμα σου, μέσω των κινήσεων των χεριών και του σώματός σου καθώς χορεύεις».

Στις κλινικές μελέτες, αυτό αποτυπώνεται με μετρήσιμα αποτελέσματα.

«Δεν ήταν τα αργά, διατατικά μέρη, ούτε η συχνότητα ή η διάρκεια της άσκησης που έκαναν τη διαφορά», λέει ο Noetel και προσθέτει πως «όσο πιο ενεργητικά χόρευαν οι άνθρωποι -ιδίως με μουσική- τόσο μεγαλύτερη ήταν η μείωση των συμπτωμάτων».

Στις κορυφαίες αυτές στιγμές -όταν πέφτει ο ρυθμός, το πάτωμα πάλλεται και οι άγνωστοι κινούνται ως ένα σώμα- οι ερευνητές έχουν παρατηρήσει ένα φαινόμενο που ονομάζεται διασυγχρονισμός εγκεφάλων (interbrain synchrony). Πρόκειται για τη διαδικασία ευθυγράμμισης της εγκεφαλικής δραστηριότητας μεταξύ διαφορετικών ανθρώπων, που συχνά καταγράφεται σε μελέτες EEG (ηλεκτροεγκεφαλογραφήματα) ομαδικής κίνησης.

Το να κινούμαστε συγχρονισμένα με άλλους θολώνει το όριο ανάμεσα στο «εγώ» και το «εσύ», λέει η Christensen, και αυτό μπορεί να οδηγήσει σε έντονη αύξηση της εμπιστοσύνης και της αίσθησης σύνδεσης.

Αναδιαμορφώνει μυαλό και σώμα

Για τα άτομα που ζουν με κατάθλιψη, ακόμα και η βασική κίνηση μπορεί να ατονήσει. Οι νευροεπιστήμονες έχουν παρατηρήσει μείωση της εκφραστικότητας του προσώπου, των κινήσεων των χεριών και της στάσης του σώματος -κάτι που μερικοί περιγράφουν ως απώλεια του «συναισθηματικού λεξιλογίου» του σώματος.

Ο χορός προσφέρει έναν μοναδικό τρόπο να ξανασυνδεθούμε με τον εαυτό μας. Μπορεί να ενεργοποιήσει τα συναισθηματικά, γνωστικά και αισθητηριακά μονοπάτια του εγκεφάλου, ξυπνώντας την αίσθηση σύνδεσης τόσο με τον εσωτερικό μας κόσμο όσο και με τους άλλους.

Η κατάθλιψη δεν αφορά μόνο τη διάθεση· επηρεάζει επίσης τον τρόπο που σχετιζόμαστε με το σώμα μας και με τους γύρω μας.

«Ο ανθρώπινος εγκέφαλος χρειάζεται άλλους ανθρώπους γύρω του για να παραμένει λογικός και υγιής —σωματικά και ψυχικά», λέει η Christensen για να προσθέσει στη συνέχεια πως «για εξελικτικούς λόγους, ο εγκέφαλός μας περνά σε λειτουργία επιβίωσης όταν είναι μόνος του».

Ο χορός μπορεί επίσης να προσφέρει κάτι που η θεραπεία μέσω ομιλίας (talk therapy) δεν μπορεί: έναν τρόπο να επεξεργαζόμαστε τα συναισθήματα χωρίς λόγια.

«Ο χορός καλεί τους ανθρώπους να εκφράσουν κάτι χωρίς να χρειάζεται να το βάλουν σε λέξεις», τονίζει η Christensen.

Για πολλούς, αυτό μπορεί να είναι βαθιά θεραπευτικό και να λειτουργήσει ως εξαιρετικά αποτελεσματική συμπληρωματική θεραπεία στην ψυχοθεραπεία.

Αυτό ίσως εξηγεί γιατί οι πιο αποτελεσματικές παρεμβάσεις στις κλινικές δοκιμές δεν περιελάμβαναν απλώς κίνηση, αλλά χορό με μουσική και άλλους ανθρώπους -κάτι που, σύμφωνα με τον Noetel, ίσως αποτελεί το «κλειδί» της αποτελεσματικότητας του χορού.

Γιατί ο ομαδικός χορός μάς θεραπεύει

Πέρα από τη βελτίωση της διάθεσης ή τη φυσική άσκηση, ο χορός σε ομάδα προσφέρει κάτι βαθιά ανθρώπινο: μια βαθιά αίσθηση σύνδεσης.

Στο Ντιτρόιτ της δεκαετίας του 1980, Αφροαμερικανοί δημιουργοί όπως ο Juan Atkins εισήγαγαν τις drum machines στα νεανικά πάρτι, δημιουργώντας αυτό που αργότερα θα εξελισσόταν σε house και techno μουσική.

Δεν ήταν απλώς μουσικές καινοτομίες· ήταν χώροι συλλογικής ίασης, όπου οι άνθρωποι ενώνονταν μέσα σε δύσκολες εποχές.

Οι ιστορικοί του πολιτισμού και οι εθνομουσικολόγοι περιέγραψαν αργότερα αυτούς τους χώρους ως κρίσιμα πεδία χαράς, αντίστασης και αλληλεγγύης.

Η Christensen επισημαίνει ότι ο χορός με άλλους μπορεί να θολώσει τα όρια ανάμεσα στους ανθρώπους. «Όταν κινούμαστε συγχρονισμένα, αυτό μπερδεύει τον εγκέφαλό μας με έναν θετικό τρόπο και κάνει την αντίληψη του “εγώ” και του “εσύ” να επικαλύπτονται», λέει η ίδια.

Οι νευροεπιστήμονες αποκαλούν αυτή την επικάλυψη συν-αναπαράσταση (co-representation). Αυτό μπορεί να ενισχύσει τους δεσμούς, την εμπιστοσύνη και την ενσυναίσθηση — βασικά συστατικά της ψυχικής ευεξίας.

Αυτά τα ευρήματα έχουν εμπνεύσει νέες προσεγγίσεις στη θεραπεία και την κοινωνική φροντίδα, όπου προγράμματα βασισμένα στην κίνηση χρησιμοποιούνται για να βοηθήσουν ασθενείς που δυσκολεύονται με τη λεκτική έκφραση ή την κοινωνική απομόνωση.

Στο Ηνωμένο Βασίλειο, το Εθνικό Σύστημα Υγείας (NHS) προσφέρει προγράμματα χορού για ηλικιωμένους με άνοια.

Στην Αυστραλία, ερευνητές διαπίστωσαν ότι τα δομημένα προγράμματα χορού, ανεξαρτήτως ηλικίας, μπορεί να είναι εξίσου ή και πιο αποτελεσματικά από άλλες μορφές άσκησης στη βελτίωση της ψυχικής υγείας, της κίνητρης και της γνωστικής λειτουργίας.

Ο δρόμος προς την πίστα

Σε εργαστηριακά περιβάλλοντα, πολλές παρεμβάσεις για την κατάθλιψη επικεντρώνονται στη διαχείριση των συμπτωμάτων.

Ο χορός, ωστόσο, όπως υποστηρίζουν ορισμένοι, πηγαίνει πιο μακριά — δημιουργεί στιγμές χαράς.

Από τα μαθήματα σάλσα έως τις πίστες των υπόγειων club, τα καλύτερα αποτελέσματα προήλθαν από προγράμματα που δίνουν προτεραιότητα στην κοινωνική αλληλεπίδραση και τη μουσικότητα.

Ο χορός ανθίζει σε περιβάλλοντα όπου ενθαρρύνονται η δημιουργικότητα και η αυτοέκφραση.

Οι ερευνητές λένε ότι αυτό βοηθά στην αποκατάσταση της αίσθησης ελέγχου και ταυτότητας, δύο στοιχείων που συχνά εξασθενούν από την κατάθλιψη.

Αυτή η αντίληψη διαμορφώνει μια νέα γενιά προγραμμάτων βασισμένων στον χορό.

Από τις σχολικές αίθουσες μέχρι τα κέντρα ηλικιωμένων, οι δάσκαλοι μετατοπίζουν την προσοχή τους από την τεχνική ακρίβεια προς την εκφραστική κίνηση και τη συλλογική σύνδεση.

Ο χορός μπορεί επίσης να αποκαταστήσει κάτι που η κατάθλιψη συχνά αφαιρεί: την αίσθηση του προσωπικού ελέγχου και της επιλογής (agency).
Σου δίνει τη δυνατότητα να επιλέξεις το στυλ σου, τον ρυθμό σου, τον δικό σου τρόπο έκφρασης.

«Αν οι άνθρωποι δεν γνωρίζουν τι μπορεί να κάνει ο χορός γι’ αυτούς, πιθανότατα δεν έχουν βρει ακόμα το στυλ χορού που τους ταιριάζει», λέει η Christensen και προσθέτει: «Υπάρχουν εκατοντάδες είδη χορού σε αυτόν τον κόσμο για να διαλέξει κανείς».

Καθώς η ψυχική υγεία και η φροντίδα της συνεχίζουν να εξελίσσονται, ο χορός αναδεικνύεται ως κάτι πολύ περισσότερο από μια πολιτισμική πρακτική ή σωματική άσκηση -είναι ένας δυνατός δρόμος προς τη χαρά, τη σύνδεση και την ψυχική ανθεκτικότητα.

Πηγή: NATIONAL GEOGRAPHIC