Ζούμε σε μια εποχή άγχους. Οι άνθρωποι αντιμετωπίζουν πολλαπλές κρίσεις επιβίωσης, όπως η κλιματική αλλαγή και οι συγκρούσεις που ενδέχεται να εξελιχθούν ακόμα και σε πυρηνικό πόλεμο.
Η κλιματική αλλαγή ωστόσο επηρεάζει τη σωματική και ψυχική μας υγεία, πιο άμεσα μέσω των ακραίων καιρικών φαινομένων όπως ξηρασίες, πυρκαγιές και έντονες καταιγίδες. Επηρεάζει επίσης ορισμένους ανθρώπους έμμεσα μέσω του λεγόμενου «κλιματικού άγχους». Ο όρος αυτός καλύπτει μια σειρά αρνητικών συναισθημάτων και καταστάσεων, που περιλαμβάνουν όχι μόνο το άγχος, αλλά και την ανησυχία, την απελπισία, τον θυμό, το φόβο, τη θλίψη και τη λύπη.
Μια ομάδα ερευνητών με επικεφαλής την Caroline Hickman από το Πανεπιστήμιο του Bath πραγματοποίησε έρευνα σε 10.000 παιδιά και νέους (ηλικίας 16 έως 25 ετών) σε δέκα χώρες (Αυστραλία, Βραζιλία, Φινλανδία, Γαλλία, Ινδία, Νιγηρία, Φιλιππίνες, Πορτογαλία, Ηνωμένο Βασίλειο και ΗΠΑ). Το 45% των ερωτηθέντων δήλωσαν ότι τα συναισθήματά τους για την κλιματική αλλαγή επηρέαζαν αρνητικά την καθημερινή τους ζωή. Η κατάσταση ήταν χειρότερη για τους ερωτηθέντες από αναπτυσσόμενες χώρες.
Το άγχος για το κλίμα μπορεί ενδεχομένως να έχει θετική λειτουργία. Ο θυμός, για παράδειγμα, μπορεί να ωθήσει τους ανθρώπους να δράσουν για να συμβάλουν στην άμβλυνση των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής. Ωστόσο, μπορεί επίσης να οδηγήσει στη λεγόμενη «οικολογική παράλυση», ένα αίσθημα συντριβής που εμποδίζει τους ανθρώπους να αναλάβουν αποτελεσματική δράση και επηρεάζει τον ύπνο, την εργασία και τις σπουδές τους, ως αποτέλεσμα του ότι εμμένουν ατέλειωτα στο πρόβλημα.
Η κλιματική ανησυχία δεν περιλαμβάνεται στον έγκυρο οδηγό της Αμερικανικής Ψυχιατρικής Εταιρείας για τη διάγνωση των ψυχικών διαταραχών. Με άλλα λόγια, δεν αναγνωρίζεται επίσημα ως ψυχική διαταραχή.
Στο πρόσφατο βιβλίο του με τίτλο Understanding Climate Anxiety, ο Edge Hill University διερευνά πώς το άγχος για το κλίμα σχετίζεται με άλλους τύπους κλινικού άγχους, αναγνωρίζοντας ότι υπάρχουν προσαρμοστικές και μη προσαρμοστικές μορφές άγχους.
"Σύμφωνα με τον Steven Taylor, κλινικό ψυχολόγο από το Πανεπιστήμιο της Βρετανικής Κολομβίας, το προσαρμοστικό άγχος μπορεί να «κινητοποιήσει τον κλιματικό ακτιβισμό, όπως τις προσπάθειες μείωσης του ανθρακικού αποτυπώματος». Ωστόσο, το μη προσαρμοστικό άγχος μπορεί να «λάβει τη μορφή της ανήσυχης παθητικότητας», προειδοποίησε, όπου το άτομο αισθάνεται άγχος αλλά εντελώς αβοήθητο.
Η αναγνώριση των διαφορετικών τύπων κλιματικού άγχους, η κατανόηση των προδρόμων τους και του τρόπου με τον οποίο αλληλεπιδρούν με την προσωπικότητα αποτελεί μια σημαντική πρόκληση για τους ψυχολόγους. Ο προσδιορισμός τρόπων για την ανακούφιση του κλιματικού άγχους και την προσαρμογή του, με έμφαση στην πιθανή μετριασμό της κλιματικής αλλαγής, αποτελεί μια σημαντική κοινωνική πρόκληση.", εξηγεί ο Beattie.
Υπάρχει όμως και ένα άλλο σημαντικό ζήτημα. Ορισμένοι ηγέτες μεγάλων κρατών, μεταξύ των οποίων και ο Ντόναλντ Τραμπ, δεν πιστεύουν στην ανθρωπογενή κλιματική αλλαγή, υποστηρίζοντας ότι πρόκειται για «μία από τις μεγαλύτερες απάτες». Φαίνεται να θεωρεί το κλιματικό άγχος ως μια υπερβολική αντίδραση στην προπαγάνδα που διαδίδεται από τα μεροληπτικά μέσα ενημέρωσης.
"Αυτό μπορεί να κάνει την εμπειρία πολύ χειρότερη για όσους αισθάνονται άγχος, αλλά στη συνέχεια τα συναισθήματά τους απορρίπτονται.", τονίζει ο ειδικός σε άρθρο του στο The Conversation.
Ορισμένοι ψυχολόγοι υποστηρίζουν ότι το κλιματικό άγχος μπορεί να είναι μια μορφή προτραυματικής διαταραχής άγχους. Αυτή η υπόθεση προέκυψε από παρατηρήσεις κλιματολόγων και τα αυξανόμενα συναισθήματα θυμού, αγωνίας, ανικανότητας και κατάθλιψης που βιώνουν καθώς η κλιματική κατάσταση επιδεινώνεται.
Το 2015, ερευνητές επινόησαν μια νέα κλινική κλίμακα για την αξιολόγηση των αντιδράσεων προτραυματικού στρες χρησιμοποιώντας στοιχεία που βρέθηκαν στο διαγνωστικό και στατιστικό εγχειρίδιο για τη διαταραχή μετατραυματικού στρες, αλλά τώρα επικεντρώθηκαν στο μέλλον και όχι στο παρελθόν, ρωτώντας για «επαναλαμβανόμενα, ενοχλητικά όνειρα για μια πιθανή μελλοντική αγχωτική εμπειρία», για παράδειγμα.
Αξιολόγησαν με αυτήν την κλίμακα Δανούς στρατιώτες πριν από την αποστολή τους στο Αφγανιστάν και διαπίστωσαν ότι «ακούσια ενοχλητικές εικόνες και σκέψεις για πιθανά μελλοντικά γεγονότα... βιώθηκαν στο ίδιο επίπεδο με τις μετατραυματικές αντιδράσεις άγχους για γεγονότα του παρελθόντος πριν και κατά τη διάρκεια της αποστολής».
Διαπίστωσαν επίσης ότι οι στρατιώτες που βίωσαν υψηλότερα επίπεδα προτραυματικού στρες πριν από την αποστολή τους είχαν αυξημένο κίνδυνο να εμφανίσουν διαταραχή μετατραυματικού στρες μετά την επιστροφή τους από τη ζώνη του πολέμου. Η υπερβολική επαγρύπνησή τους προετοίμασε το νευρικό τους σύστημα να αντιδράσει πιο έντονα όταν συνέβαινε κάτι ανεπιθύμητο.
"Αυτό υποδηλώνει ότι πρέπει να λάβουμε πολύ σοβαρά υπόψη τις αντιδράσεις στο στρες που προκαλούν μελλοντικά αναμενόμενα γεγονότα, όπως η κλιματική αλλαγή, τονίζει ο
Η αντίδραση στην κρίση
Αλλά πόσο σημαντική είναι η κλιματική ανησυχία στο πλαίσιο αυτών των άλλων απειλών; Οι ερευνητές αξιολόγησαν την συναισθηματική κατάσταση και την ψυχική υγεία ατόμων ηλικίας 18 έως 29 ετών σε πέντε χώρες (Κίνα, Πορτογαλία, Νότια Αφρική, ΗΠΑ και Ηνωμένο Βασίλειο) εστιάζοντας σε τρία παγκόσμια ζητήματα: την κλιματική αλλαγή, μια περιβαλλοντική καταστροφή (το πυρηνικό ατύχημα στη Φουκουσίμα της Ιαπωνίας) και τους πολέμους στην Ουκρανία και τη Μέση Ανατολή.
'Διαπίστωσαν ότι η ισχυρότερη συναισθηματική εμπλοκή αφορούσε τους συνεχιζόμενους πολέμους, με την κλιματική αλλαγή να ακολουθεί σε δεύτερη θέση και τη διαρροή ραδιενέργειας σε τρίτη. Οι ισχυρότερες συναισθηματικές αντιδράσεις στους πολέμους ήταν η ανησυχία, η θλίψη, η ανικανότητα, η αηδία, η οργή και ο θυμός. Όσον αφορά την κλιματική αλλαγή, οι ισχυρότερες αντιδράσεις ήταν η ανησυχία, η θλίψη, η ανικανότητα, η απογοήτευση και το άγχος.
Και οι τρεις κρίσεις προκάλεσαν στους νέους ανησυχία, θλίψη και, κυρίως, αίσθημα ανικανότητας, αλλά η κλιματική αλλαγή προσθέτει σε αυτό το εκρηκτικό μείγμα.
"Φαίνεται ότι το άγχος για το κλίμα εξακολουθεί να έχει την ίδια δύναμη, ανεξάρτητα από όλα τα άλλα φοβερά πράγματα που συμβαίνουν σήμερα στον κόσμο, και υποψιάζομαι ότι το στίγμα του να απορρίπτεσαι ως υπερευαίσθητος κάνει αυτή τη συγκεκριμένη αντίδραση φόβου ακόμα πιο αφόρητη", καταλήγει ο ειδικός.
