Ο πόλεμος στην Ουκρανία έχει προκαλέσει εκτεταμένα ψυχικά τραύματα, εκτοπισμό πληθυσμών και ανθρώπινες απώλειες, επιδεινώνοντας παράλληλα τις ήδη υπάρχουσες προκλήσεις στον τομέα της ψυχικής υγείας.
Σύμφωνα με έρευνα του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ) το 2025, περίπου το 72% των ενηλίκων ανέφερε ότι αντιμετώπισε προβλήματα ψυχικής υγείας κατά τη διάρκεια του προηγούμενου έτους. Τα παιδιά και οι έφηβοι αποτελούν ιδιαίτερα ευάλωτες ομάδες, καθώς εκτιμάται ότι 3,5 εκατομμύρια παιδιά στην Ουκρανία διατρέχουν κίνδυνο εμφάνισης κατάθλιψης ή/και διαταραχής μετατραυματικού στρες . Η κατανόηση του τρόπου με τον οποίο οι έφηβοι βιώνουν την ψυχική δυσφορία, διαχειρίζονται τις αντιξοότητες και αναζητούν υποστήριξη είναι καθοριστικής σημασίας για την ανάπτυξη αποτελεσματικών και προσβάσιμων υπηρεσιών ψυχικής υγείας.
Τα ερωτήματα αυτά βρίσκονται στον πυρήνα της ποιοτικής μελέτης αποτύπωσης της Ψυχικής Υγείας των Νέων στην Ουκρανία (Community Appraisal on Youth and Mental Health in Ukraine) η οποία εκπονήθηκε από τους Γιατρούς του Κόσμου - Ελλάδας (MdM-Greece), στο πλαίσιο του προγράμματος Beyond Trauma.
Η έρευνα πεδίου πραγματοποιήθηκε μεταξύ Oκτωβρίου 2025 και Ιανουαρίου 2026 και περιέλαβε 29 συνεντεύξεις με βασικούς πληροφορητές (Key Informant Interviews – KIIs) και 21 συζητήσεις ομάδων εστίασης (Focus Group Discussions – FGDs), με τη συμμετοχή 156 ατόμων. Στόχος ήταν η καταγραφή διαφορετικών οπτικών και εμπειριών, μέσα από τη συμμετοχή εφήβων, γονέων, επαγγελματιών ψυχικής υγείας και εκπαίδευσης, καθώς και εκπροσώπων των τοπικών κοινοτήτων. Η έρευνα διεξήχθη σε τέσσερις περιφέρειες της Ουκρανίας, με διαφορετικά επίπεδα έκθεσης στις συνέπειες του συνεχιζόμενου πολέμου: Τσερνίβτσι, Σούμι, Χάρκοβο και Χμελνίτσκι.
Τα ευρήματα αναδεικνύουν τον τρόπο με τον οποίο η ψυχική δυσφορία που συνδέεται με τον πόλεμο επηρεάζει τους νέους σε συναισθηματικό, κοινωνικό και σωματικό επίπεδο, υπογραμμίζοντας παράλληλα τον καθοριστικό ρόλο των σχέσεων με συνομηλίκους, των άτυπων δικτύων υποστήριξης και των καθημερινών στρατηγικών αντιμετώπισης των δυσκολιών. Η μελέτη εντοπίζει επίσης σημαντικά εμπόδια στην αναζήτηση επαγγελματικής βοήθειας, όπως το στίγμα, η περιορισμένη ενημέρωση και κατανόηση ζητημάτων ψυχικής υγείας και οι δυσκολίες επικοινωνίας μεταξύ εφήβων και ενηλίκων.
Η έρευνα εξετάζει πέντε βασικούς θεματικούς άξονες: την ευαισθητοποίηση και κατανόηση των ζητημάτων ψυχικής υγείας, την ψυχική δυσφορία που σχετίζεται με τον πόλεμο, τα συστήματα υποστήριξης και την αναζήτηση βοήθειας, τις στρατηγικές διαχείρισης των δυσκολιών και το ψηφιακό περιβάλλον. Οι θεματικές αυτές αποτελούν τη βάση για τη διατύπωση πρακτικών συστάσεων προς επαγγελματίες ψυχικής υγείας και ψυχοκοινωνικής υποστήριξης, σχολικές μονάδες, φορείς της κοινότητας, τοπικούς θεσμούς και οργανισμούς που σχεδιάζουν και υλοποιούν σχετικά προγράμματα. Οι συστάσεις αποσκοπούν στην ενίσχυση προσβάσιμων, κοινοτικά βασισμένων υπηρεσιών ψυχικής υγείας και ψυχοκοινωνικής υποστήριξης (MHPSS), προσαρμοσμένων στις ανάγκες των νέων και οργανωμένων σύμφωνα με το μοντέλο της κλιμακωτής φροντίδας (stepped care).
Η επιστημονική ευθύνη της έρευνας ανήκει στον Δρ Tom Hendriks (Πανεπιστήμιο Tilburg, Ολλανδία), με τη συμμετοχή του Δρ Joop de Jong (Amsterdam UMC, Ολλανδία) ως Ανώτερου Επιστημονικού Συμβούλου του προγράμματος. Η υλοποίησή της βασίστηκε στη στενή συνεργασία με ερευνητές από το Εθνικό Ιατρικό Πανεπιστήμιο του Χαρκόβου, το Κρατικό Πανεπιστήμιο του Σούμι και το Κρατικό Ιατρικό Πανεπιστήμιο της Μπουκοβίνα, καθώς και με την ομάδα έργου των Γιατρών του Κόσμου – Ελλάδας στην Ουκρανία.
Η ολοκλήρωση αυτής της προσπάθειας κατέστη δυνατή χάρη στη στενή συνεργασία οργανισμών και επαγγελματιών από την Ελλάδα, την Ουκρανία και την Ολλανδία. Η συλλογική αφοσίωση, ο ενθουσιασμός και η δέσμευση όλων των εμπλεκομένων αποτελούν ουσιαστική συμβολή σε μια διαρκή προσπάθεια για τη βελτίωση της ψυχικής υγείας και της ψυχοκοινωνικής ευημερίας των νέων που πλήττονται από τον πόλεμο.
Τα συμπεράσματα της μελέτης συνιστούν μια τεκμηριωμένη βάση για την ενίσχυση και την επέκταση των παρεμβάσεων ψυχικής υγείας και ψυχοκοινωνικής υποστήριξης (MHPSS) στην Ουκρανία. Παράλληλα, μπορούν να αξιοποιηθούν στον σχεδιασμό αντίστοιχων παρεμβάσεων για την υποστήριξη νέων από την Ουκρανία και σε άλλα περιβάλλοντα, συμπεριλαμβανομένων των χωρών που φιλοξενούν εκτοπισμένους πληθυσμούς.
Με βάση τα δεδομένα της μελέτης δημοσιεύθηκε επίσης το επιστημονικό άρθρο “Character Strengths Under Collective Adversity: A Thematic Analysis of Strengths in Wartime Ukraine” στο περιοδικό Medical Research Archives της Ευρωπαϊκής Ιατρικής Εταιρείας (τόμος 14, τεύχος 10), στις 31 Οκτωβρίου 2026. Το άρθρο εξετάζει προσωπικά και σχεσιακά χαρακτηριστικά, όπως η αυτορρύθμιση, η επιμονή και η ελπίδα, τα οποία οι συμμετέχοντες ανέδειξαν ως σημαντικούς πόρους για την αντιμετώπιση των αντιξοοτήτων του πολέμου από τους εφήβους.
Η ποιοτική μελέτη της ψυχικής υγείας των νέων στην Ουκρανία αποτυπώνει τη διαχρονική δέσμευση των Γιατρών του Κόσμου στην ενίσχυση των υπηρεσιών ψυχικής υγείας στην Ουκρανία, μέσα από την αξιοποίηση της επιστημονικής γνώσης, την εφαρμογή τεκμηριωμένων παρεμβάσεων, την ανάπτυξη ακαδημαϊκών συνεργασιών και την ενδυνάμωση των τοπικών ικανοτήτων και δομών.
Πάνω απ’ όλα, αναδεικνύει τη σημασία της τοποθέτησης της φωνής, των εμπειριών και της ψυχικής ανθεκτικότητας των νέων στο επίκεντρο των πολιτικών και των προγραμμάτων για την ψυχική υγεία.
