Μπορεί το σπίτι μας να κρύβει χημικές ουσίες που δεν γνωρίζουμε; Και πόσο διαφορετική είναι η εικόνα στον χώρο όπου εργαζόμαστε καθημερινά; Σε αυτά τα ερωτήματα επιχείρησε να απαντήσει το ευρωπαϊκό έργο LIFE Chemical Ambassadors for Europe (LIFE ChemBee), το οποίο ολοκληρώθηκε στις 31 Μαρτίου 2026, με στόχο τη μείωση της καθημερινής έκθεσης των πολιτών σε επικίνδυνες χημικές ουσίες και την αλλαγή καταναλωτικών και εργασιακών πρακτικών. Όπως διαπιστώθηκε, από τα καθαριστικά και τα καλλυντικά μέχρι τις συσκευασίες τροφίμων, τα έπιπλα, τις ηλεκτρονικές συσκευές και τα προϊόντα που χρησιμοποιούνται σε ένα γραφείο ή μια δημοτική υπηρεσία, η καθημερινή έκθεση σε χημικές ουσίες βρίσκεται πολύ πιο κοντά μας απ' όσο συνήθως αντιλαμβανόμαστε.

Το έργο, ξεκίνησε την 1η Οκτωβρίου του 2022, είχε συνολικό προϋπολογισμό 1,9 εκατ. ευρώ και υλοποιήθηκε με χρηματοδότηση της ΕΕ, ενώ συμμετείχαν φορείς από εννέα ευρωπαϊκές χώρες, με συντονιστή το Baltic Environmental Forum Germany και εθνικό εταίρο στην Ελλάδα το ECOCITY.

Διαφορετική ματιά και στον χώρο εργασίας

Ένα από τα εργαλεία που αναπτύχθηκαν στο πλαίσιο του έργου είναι το CheckED, μια διαδικτυακή εφαρμογή που βοηθά τον χρήστη να εντοπίσει πιθανές πηγές έκθεσης σε επικίνδυνες χημικές ουσίες. Στην περίπτωση του νοικοκυριού, ο χρήστης δημιουργεί έναν γρήγορο χάρτη του σπιτιού και απαντά σε ερωτήσεις για τις καταναλωτικές του συνήθειες, τον τρόπο ζωής, τα υλικά των αντικειμένων που χρησιμοποιεί, αλλά και τα υλικά που χρησιμοποιήθηκαν στην κατασκευή ή την ανακαίνιση της κατοικίας. Με βάση τις απαντήσεις, λαμβάνει έναν δείκτη έκθεσης, ο οποίος λειτουργεί ως αφετηρία για να εντοπίσει σημεία της καθημερινότητας που μπορούν να αλλάξουν. Το τεστ μπορεί να επαναληφθεί, ώστε ο χρήστης να παρακολουθεί εάν οι αλλαγές που πραγματοποιεί βελτιώνουν την εικόνα της έκθεσής του. Η ελληνική έκδοση του CheckED παραμένει διαθέσιμη μέσω του ECOCITY.

Οι «ορμονικοί απατεώνες»

Το LIFE ChemBee έδωσε ιδιαίτερη έμφαση και στους χώρους εργασίας, καθώς οι εργαζόμενοι μπορεί να έρχονται καθημερινά σε επαφή με προϊόντα και υλικά που περιέχουν ή απελευθερώνουν χημικές ουσίες. Γι' αυτό και το έργο συνέδεσε την ενημέρωση των πολιτών με την εκπαίδευση εργαζομένων και οργανισμών για ασφαλέστερη διαχείριση χημικών ουσιών στην εργασία. Στο επίκεντρο του έργου βρέθηκαν οι ενδοκρινικοί διαταράκτες (EDCs), δηλαδή χημικές ουσίες που μπορούν να παρεμβαίνουν στη λειτουργία του ορμονικού συστήματος, καθώς και οι καρκινογόνες, μεταλλαξιογόνες και τοξικές για την αναπαραγωγή ουσίες (CMRs). Το πρόβλημα είναι ότι οι ουσίες αυτές δεν βρίσκονται αποκλειστικά σε βιομηχανικά περιβάλλοντα. Μπορούν να συναντώνται σε προϊόντα που χρησιμοποιούνται καθημερινά, από καλλυντικά και καθαριστικά έως συσκευασίες, παιχνίδια και ηλεκτρονικές συσκευές.

Το πρόγραμμα έδωσε ιδιαίτερη έμφαση στην προστασία των παιδιών, αλλά και σε απλές πρακτικές πρόληψης, όπως ο σωστός αερισμός και καθαρισμός των χώρων, η υπεύθυνη κατανάλωση και η αναγνώριση σημάτων και πιστοποιήσεων που μπορούν να βοηθήσουν στις ασφαλέστερες επιλογές.

Οι «Χημικοί Πρεσβευτές»

Στην καρδιά του LIFE ChemBee βρέθηκαν οι Chemical Ambassadors, οι «Χημικοί Πρεσβευτές» που εκπαιδεύτηκαν ώστε να μεταφέρουν τη γνώση στις οικογένειες, στους συναδέλφους και στις τοπικές κοινωνίες.

Συνολικά, περισσότεροι από 3.600 Chemical Ambassadors εκπαιδεύτηκαν στην Ευρώπη. Η αποστολή τους ήταν να κάνουν την επιστημονική γνώση πιο πρακτική: να βοηθούν τους πολίτες να αναγνωρίζουν πιθανές πηγές έκθεσης και να υιοθετούν ασφαλέστερες επιλογές τόσο στο σπίτι όσο και στον χώρο εργασίας. Το CheckED χρησιμοποιήθηκε, σύμφωνα με το εκπαιδευτικό υλικό του έργου, σε περισσότερα από 2.000 ευρωπαϊκά νοικοκυριά.

Οι δήμοι ως «φορείς αλλαγής»

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η συμμετοχή της Τοπικής Αυτοδιοίκησης. Στο πλαίσιο του LIFE ChemBee εφαρμόστηκε το φινλανδικό μοντέλο Eco-Support, σύμφωνα με το οποίο εργαζόμενοι στις υπηρεσίες των δήμων εκπαιδεύονται και ευαισθητοποιούνται για τους κινδύνους από τις επικίνδυνες χημικές ουσίες και την ασφαλέστερη διαχείρισή τους στον χώρο εργασίας.

Στην πρώτη φάση συμμετείχαν οι Δήμοι Ραφήνας-Πικερμίου και Βριλησσίων. Στη δεύτερη εντάχθηκαν εννέα δήμοι και μία Περιφέρεια, μεταξύ των οποίων και ο Δήμος Πολυγύρου. Το πρόγραμμα περιλάμβανε, μεταξύ άλλων, εκπαίδευση για τις χημικές ουσίες στην εργασιακή καθημερινότητα, τις επιπτώσεις τους στην υγεία και το περιβάλλον, τη χρήση εργαλείων εκτίμησης έκθεσης και τις «Chemical Smart» δημόσιες προμήθειες.

Ο ρόλος του εργαζόμενου στην αλλαγή

Για την προϊσταμένη του Τμήματος Περιβάλλοντος και Ενέργειας του Δήμου Πολυγύρου, Τάνια Γιανιού, η συμμετοχή στο LIFE ChemBee ανέδειξε τη σημασία της πρόληψης όχι μόνο στο σπίτι, αλλά και μέσα στις ίδιες τις δημοτικές υπηρεσίες. «Η προστασία από την έκθεση σε επικίνδυνες χημικές ουσίες δεν είναι ένα θέμα που αφορά μόνο τους ειδικούς. Αφορά την καθημερινότητα όλων μας και, επομένως, αφορά και τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί ένας δήμος», επισημαίνει. Όπως εξηγεί, «ένας εργαζόμενος που γνωρίζει τι πρέπει να προσέξει σε ένα καθαριστικό, σε ένα προϊόν ή σε μια συγκεκριμένη διαδικασία μπορεί να λειτουργήσει ως «φορέας αλλαγής», μεταφέροντας τη γνώση τόσο στην υπηρεσία του όσο και στην προσωπική του καθημερινότητα».

Η κυρία Γιανιού εξηγεί πως «το σημαντικό στο μοντέλο Eco-Support είναι ότι η αλλαγή ξεκινά από τους ίδιους τους εργαζόμενους. Όταν ένας υπάλληλος γνωρίζει τι πρέπει να προσέξει, μπορεί να μεταφέρει αυτή τη γνώση και στην υπηρεσία του και στην καθημερινότητά του».

Από το γραφείο μέχρι την προμήθεια

Η αλλαγή, ωστόσο, δεν αφορά μόνο τον τρόπο χρήσης ενός προϊόντος, αλλά μπορεί να ξεκινήσει ακόμη νωρίτερα: από την επιλογή και την αγορά του. Οι Πράσινες Δημόσιες Προμήθειες (Green Public Procurement - GPP) αποτέλεσαν σημαντικό μέρος της προσέγγισης του έργου. Ένας δήμος προμηθεύεται προϊόντα για γραφεία, σχολεία, παιδικούς σταθμούς, δημοτικά κτίρια και υπηρεσίες καθαριότητας. Επομένως, τα κριτήρια που χρησιμοποιεί στις προμήθειές του μπορούν να επηρεάσουν ένα πολύ μεγαλύτερο κομμάτι της τοπικής κοινωνίας.

«Οι δημόσιες προμήθειες είναι ένα πολύ ισχυρό εργαλείο. Όταν ένας δήμος θέτει συγκεκριμένα περιβαλλοντικά και χημικά κριτήρια στις προμήθειές του, μπορεί να δημιουργήσει μια αλυσίδα θετικών αλλαγών, η οποία ξεπερνά τα όρια μιας υπηρεσίας», τονίζει η κυρία Γιανιού. Για την ίδια, η περιβαλλοντική πολιτική ενός δήμου δεν εξαντλείται στην ανακύκλωση ή στην εξοικονόμηση ενέργειας.

«Μιλάμε για μια διαφορετική κουλτούρα πρόληψης. Δεν περιμένουμε να δημιουργηθεί ένα πρόβλημα για να το αντιμετωπίσουμε. Προσπαθούμε να το προλάβουμε, από την επιλογή του προϊόντος μέχρι τον τρόπο χρήσης και διαχείρισής του», σημειώνει η ίδια.

Το στοίχημα της επόμενης ημέρας

Παρότι το LIFE ChemBee ολοκληρώθηκε φέτος στις 31 Μαρτίου, η προσπάθεια δεν τελειώνει μαζί με το πρόγραμμα. Το CheckED παραμένει διαθέσιμο, ενώ η κοινότητα των Chemical Ambassadors αποτελεί πλέον ένα δίκτυο ενημερωμένων πολιτών γύρω από τα χημικά, την υγεία και τη βιώσιμη καθημερινότητα. Το βασικό μήνυμα του έργου αφορά τελικά τόσο το σπίτι όσο και τον χώρο εργασίας: η έκθεση σε επικίνδυνες χημικές ουσίες δεν είναι ένα μακρινό, βιομηχανικό πρόβλημα. Είναι μέρος της καθημερινότητας και μπορεί να αντιμετωπιστεί πρώτα από όλα με γνώση και πρόληψη.

Και η πρόληψη μπορεί να αρχίσει από μια απλή ερώτηση: τι υπάρχει πραγματικά γύρω μας - στο σπίτι όπου ζούμε και στον χώρο όπου εργαζόμαστε;

Πηγή: ΑΠΕ-ΜΠΕ