Στον θαυμαστό κόσμο των social media, όπου όλοι μπορούν να μιλήσουν για όλα, η κορτιζόλη -αυτή η μάλλον διασυρμένη ορμόνη- αποτελεί το τελευταίο διάστημα δημοφιλές θέμα συζήτησης.
Ο συνηθισμένος όρος που χρησιμοποιείται για εκείνη ως «ορμόνη του στρες» φέρει μεγάλο μερίδιο ευθύνης για την κακή της φήμη.
Και παρά τα εκατοντάδες post που όψιμα βαφτίζουν κάθε πρήξιμο στο πρόσωπο ως χαρακτηριστικό σύμπτωμα μεγάλων τιμών κορτιζόλης στο σώμα, οι ειδικοί κατεβάζουν τους τόνους εξηγώντας τον ακριβή ρόλο που παίζει η ορμόνη στη λειτουργία του οργανισμού και ποια τελικά είναι όντως συμπτώματα τιμών πάνω από το φυσιολογικό όριο.
Μια παρεξηγημένη ορμόνη
Η σωστή ποσότητα κορτιζόλης στο σώμα βοηθά στη ρύθμιση της φλεγμονής και μας προστατεύει όταν ερχόμαστε σε επαφή με βακτήρια ή ιούς, ξεκαθαρίζει η Jeannette M. Bennett, PhD, αναπληρώτρια καθηγήτρια Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο της Βόρειας Καρολίνας στο Σάρλοτ, οι έρευνες της οποίας επικεντρώνονται στη μελέτη του βιοψυχοκοινωνιολογικού υπόβαθρου χρόνιων ασθενειών που σχετίζονται με το στρες. Είναι μια ορμόνη που «διατηρεί πραγματικά το ανοσοποιητικό σύστημα υπό έλεγχο», επισημαίνει.
Η κορτιζόλη επίσης βοηθά στον έλεγχο του μεταβολισμού, στη ρύθμιση της αρτηριακής πίεσης και του σακχάρου και στη διαχείριση του κύκλου ύπνου-αφύπνισης. Και φυσικά, όταν πρόκειται για καταστάσεις άγχους, εκείνη είναι που κινητοποιεί το σώμα να αντιδράσει γρήγορα προκειμένου να αντιμετωπίσει πιθανό κίνδυνο.
«Ένα κλασικό παράδειγμα απειλητικής για τη ζωή κατάστασης, είναι η συνάντηση με μια αρκούδα», λέει η Nia Fogelman, PhD, αναπληρώτρια ερευνήτρια στο Κέντρο Στρες του Yale στο Κονέκτικατ. Σε μια τέτοια συγκυρία, η κορτιζόλη μας βοηθά να επιστατεύσουμε την ενέργεια για να πολεμήσουμε ή να ξεφύγουμε από τον παράγοντα που προκαλεί άγχος, είτε πρόκειται για… μια αρκούδα είτε -σε περισσότερο ρεαλιστικές καταστάσεις- μια πιεστική προθεσμία στη δουλειά.
Μερικές φορές, πίσω από πολύ υψηλά ή πολύ χαμηλά επίπεδα κορτιζόλης, κρύβονται κάποιες παθήσεις.
Για παράδειγμα, το σύνδρομο Cushing μια σοβαρή αλλά σπάνια ενδοκρινική διαταραχή που προκαλείται λόγω παρατεταμένης έκκρισης κορτιζόλης.
Η νόσος του Addison από την άλλη, είναι αποτέλεσμα της πολύ μικρής ποσότητας κορτιζόλης που παράγεται από τα επινεφρίδια. Και η δευτερογενής επινεφριδιακή ανεπάρκεια αφορά πάλι σε χαμηλά επίπεδα της ορμόνης ως αποτέλεσμα μη σωστής λειτουργίας της υπόφυσης.
Πιθανά συμπτώματα υψηλών επιπέδων κορτιζόλης
Τα αυξημένα επίπεδα κορτιζόλης συνήθως δεν έχουν τόσο “θορυβώδη” συμπτώματα, λένε οι ειδικοί. Ωστόσο, υπάρχουν κάποιες ενδείξεις που σε συνεκτίμηση με άλλους παράγοντες μπορεί να σχετίζονται.
Σύμφωνα με την Δρ. Bennett, οι διαταραχές ύπνου έχουν συνδεθεί με υψηλότερα επίπεδα κορτιζόλης, είτε πρόκειται για δυσκολία στο να αποκοιμηθούμε είτε για συχνές αφυπνίσεις κατά τη διάρκεια της νύχτας, αν και η έρευνα δεν είναι σαφής όσον αφορά στο ποιος από τους δυο παράγοντες είναι η αιτία και ποιος το αποτέλεσμα.
Σωματικές αλλαγές όπως η αύξηση βάρους στο πρόσωπο και τη μέση, η υπερβολική τριχοφυΐα, ένα λιπαρό εξόγκωμα που διακρίνεται ανάμεσα στους ώμους και μωβ ραγάδες στην κοιλιά, κατά τους ειδικούς, είναι συχνά ευρήματα σε άτομα με υψηλά επίπεδα κορτιζόλης.
Η αυξημένη ευερεθιστότητα μπορεί επίσης να αποτελεί μια ένδειξη - όπως, όταν πιάνετε τον εαυτό σας να ουρλιάζει στους γύρω του ή να αντιδρά υπερβολικά σε ασήμαντες καταστάσεις όπως λόγου χάρη για έναν καφέ που χύθηκε κατά λάθος, προσθέτει η Bennett.
Οι υψηλές τιμές της ορμόνης επίσης συχνά κρύβονται πίσω από τις ξαφνικές μας λιγούρες για ζαχαρούχα, αλμυρά ή λιπαρά τρόφιμα, αποτελώντας μια προσπάθεια του οργανισμού να καταπραΰνει τη δυσφορία που αισθάνεται και την οποία δεν μπορεί να αποδώσει ξεκάθαρα σε κάτι.
Σε κάποιες περιπτώσεις, η δυσλειτουργία στα επίπεδα της ορμόνης μπορεί να προκαλέσει συμπτώματα όπως πονοκέφαλο ή κόπωση, αίσθημα αδυναμίας στα χέρια και τα πόδια (ιδιαίτερα στα άνω μπράτσα και τους μηρούς), υψηλή αρτηριακή πίεση και αυξημένες τιμές σακχάρου, όμως καθώς όλα τα παραπάνω αποτελούν ενδείξεις πολλών παθήσεων είναι απαραίτητη η ιατρική αξιολόγηση πριν αποδοθούν σε αυξημένες τιμές κορτιζόλης.
Οι συνήθεις ύποπτοι
Σε κάθε περίπτωση, όταν όντως επιβεβαιωθούν υψηλά επίπεδα κορτιζόλης στον οργανισμό, οι συνήθεις αιτίες σύμφωνα με τους γιατρούς περιλαμβάνουν:
Χρόνιο στρες
Η επίδραση του στα επίπεδα κορτιζόλης είναι συνήθως βραχύβια και υποχωρεί μόλις ο στρεσογόνος παράγοντας εκλείψει. Ωστόσο, οι τιμές της μπορεί να παραμείνουν αυξημένες εάν το στρες γίνει χρόνιο, όπως μετά από ένα τραυματικό συμβάν ή τη διαχείριση δύσκολων εργασιακών ή οικογενειακών ευθυνών για μεγάλα χρονικά διαστήματα.
Χρόνια κατάχρηση αλκοόλ, κατάθλιψη και άγχος
Είναι καταστάσεις οι οποίες επίσης μπορεί να συμβάλουν σε αυξημένα επίπεδα κορτιζόλης, με τρόπο ανάλογο της επίδρασης που έχει το χρόνιο στρες.
Σύνδρομο Cushing
Όπως είπαμε, προκύπτει ως αποτέλεσμα υψηλών επιπέδων της ορμόνης για μεγάλο χρονικό διάστημα. Το σύνδρομο Cushing μπορεί να οδηγήσει σε επιπλέον προβλήματα υγείας, όπως απώλεια οστικής μάζας, υψηλή αρτηριακή πίεση ή, σε ορισμένες περιπτώσεις, διαβήτη τύπου 2. Σε κάποιες περιπτώσεις είναι αποτέλεσμα λήψης μεγάλων δόσεων ορισμένων φαρμάκων, όπως τα κορτικοστεροειδή.
Πότε πρέπει να γίνουν εξετάσεις μέτρησης κορτιζόλης
Οι περισσότεροι γιατροί δεν ζητούν μέτρηση των επιπέδων κορτιζόλης εκτός εάν υπάρχει υποψία για συγκεκριμένη πάθηση όπως το σύνδρομο Cushing, εξηγεί η Katie Guttenberg, MD, ενδοκρινολόγος στο UT Health Houston.
Η ίδια προτείνει ένα απλό τεστ αυτοαξιολόγησης των συμπτωμάτων ώστε οι πληροφορίες που θα προκύψουν να τεθούν υπόψιν γιατρού, αν χρειάζεται.
Δώστε προσοχή στους στρεσογόνους παράγοντες στη ζωή σας και πώς μπορεί ή όχι να προκαλέσουν συμπτώματα, συστήνει.
Υποχωρούν τα συμπτώματα που παρατηρείτε όταν αντιμετωπίζετε λιγότερο άγχος; Αυξάνονται όταν συμβαίνει το αντίθετο;
Αν οι απαντήσεις είναι καταφατικές και στις δύο περιπτώσεις, θεωρήστε το ως ένα καθησυχαστικό σημάδι ότι δεν έχετε χρόνια αυξημένα ποσοστά κορτιζόλης.
Αν ωστόσο παρατηρήσετε τέτοια συμπτώματα χωρίς να υπάρχει κάποιος εμφανής παράγοντας στρες, ίσως αξίζει τον κόπο να το συζητήσετε με τον οικογενειακό σας γιατρό.
Οι εξετάσεις είναι κυρίως αιματολογικές και εντοπίζουν επινεφριδιακή ανεπάρκεια, καθώς και το συνδρόμο Cushing. Υπάρχουν παραλλαγές στην συγκεκριμένη εξέταση ανάλογα με την πάθηση που μπορεί να υποπτεύεται ο γιατρός για αυτό και η ώρα της ημέρας που επιλέγεται για την αιμοληψία παίζει σημαντικό ρόλο ανάλογα με το τι αναζητά ο επαγγελματίας υγείας.
Η δοκιμή διέγερσης ACTH είναι μια επιπλέον εξέταση που μετράει πόσο καλά ανταποκρίνονται τα επινεφρίδια στην εν λόγω ορμόνη που παράγεται στην υπόφυση και διεγείρει τα επινεφρίδια να απελευθερώνουν κορτιζόλη. Περιλαμβάνει μια ένεση ACTH και αιμοληψία τόσο πριν όσο και μετά την ένεση, έτσι ώστε να μπορεί να διαπιστωθεί η ανταπόκριση του σώματος στην έκκριση κορτιζόλης.
Τι θεωρείται «φυσιολογικό» επίπεδο κορτιζόλης;
Οι τιμές της ορμόνης είναι συνήθως υψηλότερες το πρωί και βαίνουν μειούμενες κατά τη διάρκεια της ημέρας. Κατά κύριο λόγο βρίσκονται στο χαμηλότερο επίπεδό τους γύρω στα μεσάνυχτα.
Ωστόσο, οι φυσιολογικές τιμές έχουν ένα ευρύ φάσμα και επηρεάζονται από τον τρόπο μέτρησης που έχει επιλεχθεί. Για αυτό και η αξιολόγηση τους πρέπει αποκλειστικά να γίνεται από εξειδικευμένο γιατρό ο οποίος και μπορεί να διακρίνει αν οι τιμές εμπίπτουν σε αυτό που θεωρείται ως υγιές πλαίσιο διακύμανσης των επιπέδων κορτιζόλης.
