Λίγο αργότερα, πολλοί μαθητές αλλά και μέλη του προσωπικού στο σχολείο άρχισαν επίσης να αναφέρουν συμπτώματα που έμοιαζαν με αυτά της χημικής δηλητηρίασης. Μάλιστα για 38 άτομα η ένταση της δυσφορίας ήταν τόσο μεγάλη που χρειάστηκε να παραμείνουν για νοσηλεία σε κοντινό νοσοκομείο ολόκληρη τη νύχτα.

Ωστόσο, οι ερευνητές που ανέλαβαν να διαλευκάνουν τα αίτια αυτού που έμοιαζε με ομαδική δηλητηρίαση δεν κατάφεραν, εξετάζοντας τους χώρους του σχολείου, να βρουν κανένα στοιχείο που να επιβεβαιώνει την αρχική εκτίμηση.

Πώς λοιπόν, προσωπικό και μαθητές εμφάνισαν τόσο ακραίες αντιδράσεις χωρίς να έχουν προηγουμένως εκτεθεί σε κάποιον τοξικό παράγοντα; Η απάντηση στην απορία των ερευνητικών αρχών ήταν το «φαινόμενο nocebo».

Ένας άγνωστος -μα υπαρκτός- παράγοντας

Οι περισσότεροι από εμάς έχουμε ακούσει για το φαινόμενο placebo, όπου μια ψεύτικη θεραπεία μπορεί να βελτιώσει την υγεία ενός ασθενούς επειδή ο ίδιος πιστεύει ότι μπορεί να τον βοηθήσει.

Το φαινόμενο nocebo είναι ακριβώς το αντίθετο. Εμφανίζεται όταν κάποιος φοβάται ένα ακραία αρνητικό αποτέλεσμα που μπορεί να προκύψει από μια θεραπεία ή κατάσταση, που αντικειμενικά δεν έχει χαρακτηριστικά τόσο έντονου κινδύνου. Η ισχυρή πεποίθηση όμως ότι το χειρότερο μπορεί να συμβεί, τελικά οδηγεί ακριβώς σε αυτό.

Το προσωπικό και οι μαθητές στο λύκειο του Τενεσί πίστεψαν ότι είχαν εκτεθεί σε διαρροή τοξικού αερίου και περίμεναν να νιώσουν τα συμπτώματα. Αυτές οι αρνητικές σκέψεις για τα -όπως θεωρούσαν- αναπόφευκτα αποτελέσματα ήταν που προκάλεσαν τελικά τα συμπτώματα τους παρότι δεν υπήρξε ποτέ στην πραγματικότητα διαρροή αερίου.

Το φαινόμενο και η σχέση του με τις φαρμακευτικές αγωγές

Όταν ένας γιατρός μας συνταγογραφεί ένα νέο φάρμακο πρέπει τυπικά να μας προειδοποιήσει για πιθανές παρενέργειες, ως μέρος της υποχρεωτικής ενημέρωσής μας.

Ωστόσο, σε πολλές περιπτώσεις, η γνώση για τις τυχόν παρενέργειες, οδηγεί πολλούς ασθενείς στη βεβαιότητα ότι αυτές θα προκύψουν και τελικά προκαλεί όντως την εμφάνιση τους.

Μια ανασκόπηση μεγάλης κλίμακας διαπίστωσε ότι σχεδόν το 73% των ατόμων σε δοκιμές φαρμάκων που έλαβαν εικονικό φάρμακο και ενημερώθηκαν για πιθανές παρενέργειες ανέφεραν ότι τις παρουσίασαν, παρά το γεγονός ότι δεν στην πραγματικότητα δεν είχαν λάβει την αληθινή θεραπεία – πρόκειται για ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του φαινομένου nocebo.

Το εικονικό φάρμακο και οι επιδράσεις nocebo μπορούν επίσης να επηρεάσουν την αποτελεσματικότητα πραγματικών ιατρικών θεραπειών.

Για παράδειγμα, σε μια μελέτη, οι συμμετέχοντες που πληροφορήθηκαν ότι ένα ισχυρό παυσίπονο θα αντιμετώπιζε αποτελεσματικά τον πόνο που τους ταλαιπωρούσε, ανέφεραν περίπου διπλάσια ποσοστά ανακούφισης σε σύγκριση με εκείνους που έλαβαν το ίδιο φάρμακο χωρίς όμως να έχουν πληροφορηθεί ότι πρόκειται για παυσίπονο.

Παράλληλα, όταν οι ίδιοι συμμετέχοντες έλαβαν το ίδιο σκεύασμα με τους γιατρούς όμως να τους “προειδοποιούν” ότι ενδεχομένως ο πόνος να επιδεινωθεί, δεν ανέφεραν καμία ανακούφιση λες και δεν είχαν δοκιμάσει νωρίτερα ακριβώς το εν λόγω φάρμακο και μάλιστα με αντίθετα αποτελέσματα.

Πώς αναπτύσσονται τα φαινόμενα nocebo;

Οι ερευνητές αναφέρουν ότι ήδη γνωρίζουν από προηγούμενες σχετικές μελέτες, πως ακόμα και η απλή προειδοποίηση για πιθανές παρενέργειες, αυξάνει την πιθανότητα να αναφερθούν ως γενόμενες από ασθενείς στους οποίους χορηγείται κάποια φαρμακευτική αγωγή.

Κατά τους επιστήμονες, όλοι μας επίσης έχουμε μια συγκεκριμένη ιδέα για το τι μπορεί να βιώσουμε λαμβάνοντας μια αγωγή, βασισμένη σε προηγούμενες σχετικές εμπειρίες μας με διάφορες θεραπείες.
Λόγου χάρη, αν στο παρελθόν πονέσαμε κατά τη διάρκεια μιας θεραπείας ή μιας ιατρικής πράξης, αυτό μπορεί να μας κάνει να αναμένουμε εκ νέου τον πόνο και μάλιστα σε μεγαλύτερη ένταση.

Οι ειδικοί προσθέτουν ότι παρατηρήσεις των τελευταίων ετών έχουν δώσει ενδείξεις ότι τα φαινόμενα nocebo μπορούν επίσης να μεταδοθούν μέσω κοινωνικής αλληλεπίδρασης, κυρίως δε μεταξύ συνομηλίκων. Με άλλα λόγια, μπορούμε να τα «κολλήσουμε» από άλλους ανθρώπους όπως ένα κρυολόγημα, μόνο που στην συγκεκριμένη περίπτωση η μετάδοση συμβαίνει απλώς παρατηρώντας τους άλλους.

Οι αρνητικές προσδοκίες μπορούν να εξαπλωθούν από άτομο σε άτομο, εξηγούν οι επιστήμονες. Σε σχετικά πειράματα, η παρατήρηση κάποιου να βιώνει περισσότερο πόνο ως απάντηση σε μια θεραπεία έκανε τον παρατηρητή να νιώσει επίσης ισχυρότερο πόνο όταν ήταν η σειρά του, παρά το γεγονός ότι στην πραγματικότητα δεν λάμβανε την αγωγή που είχε νωρίτερα δει να εφαρμόζεται στους άλλους ασθενείς.

Πώς λειτουργεί το φαινόμενο στις ψηφιακές μας σχέσεις

Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης μπορούν να ενισχύσουν τον αντίκτυπο του φαινομένου καθώς συχνά μεταφέρουν πολύ προσωπικά βιώματα του αποστολέα χωρίς να περιορίζονται από την απόσταση που χωρίζει τους αποδέκτες και χωρίς κανείς σχεδόν εξ αυτών να εξετάζει την ακρίβεια της πληροφορίας που λαμβάνει.

Για παράδειγμα, το 2021 η τραγουδίστρια Nicki Minaj έκανε ένα tweet στο οποίο ισχυριζόταν ότι «το εμβόλιο» (αναφερόμενη πιθανώς στο εμβόλιο κατά της COVID 19) προκάλεσε πρήξιμο στους όρχεις «ενός φίλου του ξαδέλφου της και τον έκανε ανίκανο». Η πληροφορία έγινε γνωστή στα εκατομμύρια των ακολούθων της και συγκέντρωσε περισσότερα από 100.000 likes. Διαψεύστηκε ωστόσο λίγες μέρες αργότερα.

Σύμφωνα με σχετική έρευνα, την εποχή της πανδημίας οι αρνητικές ιστορίες σχετικά με τις παρενέργειες του εμβολίου για τον κορονοϊό - ειδικά εκείνες που διακινούνταν ανάμεσα σε παρέες ή στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης - συνδέονταν με ισχυρότερες «προσδοκίες» για εμφάνιση των ίδιων συμπτωμάτων.

Μια αυστραλιανή μελέτη διαπίστωσε ότι αυτό το φαινόμενο ενισχύθηκε περαιτέρω μεταξύ ατόμων που ήδη ανησυχούσαν πολύ για πιθανές παρενέργειες, ένιωθαν έντονο άγχος και συχνά στρέφονταν για πληροφορίες στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αντί για επίσημες πηγές.

Οι σοβαρές επιπτώσεις

Για πολλούς ασθενείς το φαινόμενο nocebo οδηγεί σε περιττή ταλαιπωρία με αποτέλεσμα πραγματικό πόνο και δυσφορία. Οι δυσάρεστες παρενέργειες που ο ασθενής βιώνει επειδή ακριβώς φοβόταν ότι θα του συμβούν, γίνεται τότε η αιτία ακόμα και να διακόψει μια απαραίτητη θεραπεία.

Σε ευρύτερο επίπεδο δημόσιας υγείας, το φαινόμενο nocebo μπορεί να δυσκολέψει την αξιολόγηση της ασφάλειας των νέων τεχνολογιών και των παρεμβάσεων δημόσιας υγείας.

Ακόμη και ο τρόπος με τον οποίο κοινοποιούνται οι πληροφορίες για τις πιθανές παρενέργειες μιας θεραπείας, συμβάλλει στο φαινόμενο. Οι ερευνητές, προτείνουν για αυτό τον λόγο στους επαγγελματίες υγείας να υιοθετούν ένα διαφορετικό τρόπο ενημέρωσης των ασθενών τους ξεκινώντας από τις πραγματικές πιθανότητες εμφάνισης κάποιας παρενέργειας αντί απλά να τις αναφέρουν ονομαστικά.

Πηγή: THE CONVERSATION.COM