Μια από τις πιο συνήθεις σκηνές που εκτυλίσσονται σε όλα τα σπίτια είναι η ακόλουθη: Ο ένας επιμένει ότι ένα αντικείμενο απλά δεν υπάρχει καθώς είναι αδύνατο να το βρει, παρά την, όπως την περιγράφει, διεξοδική αναζήτηση. Ο άλλος απλά μπαίνει στον χώρο όπου έλαβε χώρα η..."διεξοδική αναζήτηση", ρίχνει μια γρήγορη ματιά και το εντοπιζει αμέσως! «Μα είναι ακριβώς μπροστά στα μάτια σου!», είναι η ατάκα επιστέγασμα αυτής της ταλαιπωρίας.
"Αυτή η απογοητευτική (και για τις δύο πλευρές) κατάσταση αντικατοπτρίζει μια πραγματική πτυχή του τρόπου λειτουργίας του εγκεφάλου. Η εύρεση αντικειμένων σε καθημερινά περιβάλλοντα βασίζεται σε μια διαδικασία που ονομάζεται οπτική αναζήτηση, και ο εγκέφαλός μας είναι εκπληκτικά ατελής σε αυτό. Ακόμα και όταν κάτι βρίσκεται ακριβώς μπροστά μας, ο εγκέφαλος μπορεί να αποτύχει να καταγράψει την παρουσία του. Με άλλα λόγια, κοιτάζουμε χωρίς να βλέπουμε.", εξηγεί περιγράφοντας το φαινόμενο σε άρθρο της στο The Conversation η , καθηγήτρια Ανατομίας στο Πανεπιστήμιο του Μπρίστολ.
Με την πρώτη ματιά, η αναζήτηση για κάτι φαίνεται απλή. Εξετάζεις μια επιφάνεια – έναν πάγκο κουζίνας, ένα γραφείο, το συρτάρι «για τα πάντα» – μέχρι να εμφανιστεί το αντικείμενο που λείπει.
Όμως, ο εγκέφαλος δεν μπορεί να αναλύσει κάθε αντικείμενο ταυτόχρονα. Αντ' αυτού, βασίζεται στην προσοχή, επιλέγοντας συγκεκριμένα χαρακτηριστικά ενώ φιλτράρει τα υπόλοιπα.
Οι ψυχολόγοι συχνά περιγράφουν την προσοχή ως ένα είδος προβολέα που σαρώνει το οπτικό πεδίο. Όπου κι αν εστιάσει αυτός ο προβολέας, οι πληροφορίες περνούν από λεπτομερή επεξεργασία. Ό,τι βρίσκεται εκτός αυτού δέχεται πολύ λιγότερη προσοχή.
Μικρό τμήμα του οπτικού πεδίου
Υπάρχει ένας πρακτικός ανατομικός λόγος για τον οποίο ο εγκέφαλος πρέπει να μετατοπίζει συνεχώς το βλέμμα του. Το κέντρο του αμφιβληστροειδούς – η ωχρά κηλίδα – μας παρέχει την πιο ευκρινή όραση. Ωστόσο, καλύπτει μόνο ένα μικροσκοπικό τμήμα του οπτικού πεδίου, περίπου το μέγεθος του νυχιού του αντίχειρά σας όταν το κρατάτε σε απόσταση ενός βραχίονα. Για να εξετάσουμε σωστά μια σκηνή, τα μάτια μας πρέπει να πηδούν επανειλημμένα, έτσι ώστε διαφορετικά μέρη του περιβάλλοντος να πέφτουν πάνω σε αυτό το μικρό, υψηλής ανάλυσης τμήμα.
Αυτές οι μετακινήσεις συμβαίνουν συνεχώς. Ακόμα και όταν νομίζετε ότι κοιτάζετε σταθερά κάτι, τα μάτια σας μετακινούνται αθόρυβα από σημείο σε σημείο.
Τις περισσότερες φορές, αυτό το σύστημα λειτουργεί εξαιρετικά καλά. Μας επιτρέπει να περιηγούμαστε σε οπτικά πολύπλοκα περιβάλλοντα χωρίς να μας κατακλύζουν οι πληροφορίες.
Κοιτάζοντας χωρίς να βλέπουμε
Η όραση, όπως αποδεικνύεται, δεν αφορά μόνο αυτό που φτάνει στα μάτια. Αφορά επίσης αυτό που ο εγκέφαλος περιμένει να βρει. Αυτό το φαινόμενο είναι γνωστό ως τύφλωση απροσεξίας.
{https://youtu.be/IGQmdoK_ZfY?si=erbGahQuQtjJKxen}
Μία από τις πιο διάσημες επιδείξεις αυτού του φαινομένου περιλαμβάνει ένα βίντεο στο οποίο οι συμμετέχοντες παρακολουθούν μια ομάδα ανθρώπων να περνάνε μια μπάλα μπάσκετ και τους ζητείται να μετρήσουν τον αριθμό των πασών. Ενώ οι θεατές συγκεντρώνονται στην εργασία, ένα άτομο με στολή γορίλα περπατά αδιάφορα μέσα στη σκηνή.
Περίπου οι μισοί θεατές δεν παρατηρούν καθόλου τον γορίλα.
Ο γορίλας δεν είναι κρυμμένος. Περπατά ακριβώς στο κέντρο της οθόνης. Αλλά ο εγκέφαλος, επικεντρωμένος στο να μετράει τις πάσες της μπάλας, απλώς δεν τον καταγράφει. Είδατε τον γορίλα; Αν έχετε ψάξει ποτέ στον πάγκο της κουζίνας για τα κλειδιά σας και κάποιος άλλος τα βρήκε αμέσως, έχετε βιώσει το ίδιο φαινόμενο.
Μόλις οι οπτικές πληροφορίες φτάσουν στον εγκέφαλο, υποβάλλονται σε επεξεργασία μέσω διαφορετικών οδών. Μία από αυτές – που συχνά ονομάζεται ραχιαία οδός – εκτείνεται προς τον βρεγματικό λοβό του εγκεφάλου, μια περιοχή που παίζει κρίσιμο ρόλο στην χωρική αντίληψη και στην κατεύθυνση της προσοχής. Αυτό βοηθά τον εγκέφαλο να προσδιορίσει πού βρίσκονται τα αντικείμενα στο χώρο. Αυτό το σύστημα παίζει κρίσιμο ρόλο στην καθοδήγηση της προσοχής κατά τη διάρκεια της οπτικής αναζήτησης.
Οι άνδρες και οι γυναίκες αναζητούν με διαφορετικό τρόπο;
Μελέτες σχετικά με εργασίες οπτικής αναζήτησης έχουν εντοπίσει μικρές διαφορές στον τρόπο με τον οποίο άνδρες και γυναίκες σαρώνουν ένα οπτικό πεδίο. Κατά μέσο όρο, οι γυναίκες τείνουν να αποδίδουν ελαφρώς καλύτερα στον εντοπισμό αντικειμένων σε περιβάλλοντα με πολλά αντικείμενα, ενώ οι άνδρες συχνά αποδίδουν καλύτερα σε εργασίες που περιλαμβάνουν χωρική πλοήγηση μεγάλης κλίμακας ή νοητική περιστροφή αντικειμένων σε τρεις διαστάσεις.
Οι λόγοι για αυτό εξακολουθούν να αποτελούν αντικείμενο συζήτησης, αλλά μέρος της απάντησης μπορεί να βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο κινούμε τα μάτια μας κατά την αναζήτηση.
Η οπτική αναζήτηση βασίζεται στη μετατόπιση του βλέμματός μας από το ένα σημείο στο άλλο. Μελέτες παρακολούθησης των ματιών δείχνουν ότι ορισμένοι άνθρωποι τείνουν να σαρώνουν μια σκηνή μεθοδικά, μετακινώντας το βλέμμα τους με πιο συστηματικό τρόπο. Άλλοι κάνουν μεγαλύτερα άλματα στο οπτικό πεδίο.
Μια συστηματική σάρωση είναι πιο πιθανό να καλύψει κάθε μέρος μιας γεμάτης επιφάνειας, αυξάνοντας τις πιθανότητες να εντοπιστεί κάτι μικρό, όπως ένα ζευγάρι κλειδιά ή τα ψαλίδια της κουζίνας. Οι μεγαλύτερες μετακινήσεις, αντίθετα, μπορούν να παραλείψουν εντελώς ορισμένες περιοχές, αφήνοντας ένα αντικείμενο σε κοινή θέα, αλλά χωρίς να εμπίπτει ποτέ στο επίκεντρο της προσοχής του εγκεφάλου.
Ορισμένοι εξελικτικοί ψυχολόγοι έχουν υποδείξει ότι αυτές οι τάσεις ενδέχεται να έχουν βαθιές ιστορικές ρίζες στις κοινωνίες των κυνηγών-συλλεκτών. Ωστόσο, τα στοιχεία για αυτό είναι περιορισμένα. Η εμπειρία, η εξοικείωση με ένα περιβάλλον και απλές διαφορές στην προσοχή πιθανώς έχουν πολύ μεγαλύτερη σημασία από το φύλο μόνο.
Τελικά, η οπτική αναζήτηση μοιάζει λιγότερο με την εξέταση μιας φωτογραφίας και περισσότερο με την εκτέλεση ενός αλγορίθμου πρόβλεψης. Ο εγκέφαλος μαντεύει συνεχώς πού είναι πιθανό να βρίσκεται κάτι και κατευθύνει την προσοχή αναλόγως.
Τις περισσότερες φορές αυτές οι προβλέψεις είναι σωστές. Περιστασιακά, δεν είναι, και ένα αντικείμενο που βρίσκεται σε κοινή θέα δεν ανταποκρίνεται στις προσδοκίες του εγκεφάλου.
Αυτό σημαίνει ότι την επόμενη φορά που κάποιος επιμένει ότι έχει ψάξει παντού, μπορεί κάλλιστα να λέει την αλήθεια. Απλώς δεν έχει ψάξει με τον σωστό τρόπο.
