Το κύμα καύσωνα που αναμένεται να πλήξει τη χώρα τις επόμενες ημέρες έρχεται σε μια δύσκολη χρονικά συγκυρία: πολλοί επιστρέφουν από τις καλοκαιρινές διακοπές και καλούνται να προσαρμοστούν ξανά, σχεδόν απότομα, στους ρυθμούς της καθημερινότητας και της εργασίας. Η υψηλή θερμοκρασία, όμως, μπορεί να κάνει αυτή την επιστροφή ακόμη πιο απαιτητική, και όχι μόνο εξαιτίας της σωματικής κόπωσης.
Δυσκολία στη συγκέντρωση, πιο αργή σκέψη και η εντύπωση ότι ακόμη και απλές εργασίες απαιτούν μεγαλύτερη προσπάθεια μπορεί να αποτελούν μέρος αυτού που συχνά περιγράφεται ως «εγκεφαλική ομίχλη» του καλοκαιριού.
Τι συμβαίνει όμως στον εγκέφαλο όταν η θερμοκρασία ανεβαίνει;
Ο εγκέφαλος προσπαθεί πρώτα να μας κρατήσει δροσερούς
Ο εγκέφαλος και το σώμα βρίσκονται σε διαρκή επικοινωνία. Όταν η εξωτερική θερμοκρασία αυξάνεται, ειδικοί υποδοχείς της θερμότητας κοντά στην επιφάνεια του δέρματος στέλνουν σήματα στον υποθάλαμο, μια περιοχή του εγκεφάλου που λειτουργεί ως κέντρο ρύθμισης της θερμοκρασίας.
Όταν το σώμα ζεσταίνεται υπερβολικά, ο υποθάλαμος συντονίζει μια σειρά από μηχανισμούς προκειμένου η θερμοκρασία του πυρήνα του σώματος να παραμείνει κοντά στους 37°C.
Μεταξύ άλλων, αυξάνεται η ροή του αίματος προς το δέρμα, ώστε να αποβάλλεται θερμότητα, ενώ ενεργοποιείται η εφίδρωση. Οι μηχανισμοί αυτοί ελέγχονται από νευρικές οδούς που συνδέουν τον εγκέφαλο με τα αιμοφόρα αγγεία και τους ιδρωτοποιούς αδένες.
Όλη αυτή η διαδικασία απαιτεί σημαντική ρύθμιση από τον οργανισμό. Και όταν η θερμοκρασία παραμένει υψηλή για μεγάλο χρονικό διάστημα, η προσπάθεια να διατηρηθεί η θερμοκρασία του σώματος σε φυσιολογικά επίπεδα μπορεί να επηρεάσει και άλλες λειτουργίες.
Όταν η ζέστη «βαραίνει» τη σκέψη
Η διατήρηση της θερμοκρασίας του σώματος δεν είναι η μοναδική πρόκληση. Η ίδια η λειτουργία των νευρώνων επηρεάζεται από τη θερμοκρασία.
Τα νευρικά κύτταρα βασίζονται στη ροή ηλεκτρικών ρευμάτων και στην απελευθέρωση χημικών νευροδιαβιβαστών. Οι διαδικασίες αυτές εξαρτώνται από ένζυμα, πρωτεΐνες και την κίνηση φορτισμένων ιόντων μέσα και έξω από τους νευρώνες, μηχανισμοί που είναι ευαίσθητοι στις μεταβολές της θερμοκρασίας.
Ο εγκέφαλος μπορεί συνήθως να αντισταθμίσει αυτές τις αλλαγές. Όταν όμως η θερμοκρασία ξεπεράσει ένα συγκεκριμένο όριο, η λεπτή ισορροπία που επιτρέπει στους νευρώνες να επικοινωνούν αποτελεσματικά μπορεί να διαταραχθεί.
Το αποτέλεσμα μπορεί να είναι δυσκολία στη συγκέντρωση, πιο αργή επεξεργασία πληροφοριών, αλλά και επιδράσεις στη μνήμη και στη λήψη αποφάσεων.
Αυτό μπορεί να γίνει ακόμη πιο έντονο όταν κάποιος γυμνάζεται ή καταβάλλει σωματική προσπάθεια μέσα στη ζέστη. Οι μύες και ο μεταβολισμός παράγουν επιπλέον θερμότητα, αυξάνοντας το φορτίο που πρέπει να διαχειριστεί ο οργανισμός για να διατηρήσει τη θερμοκρασία του.
Η αφυδάτωση επιβαρύνει ακόμη περισσότερο τον εγκέφαλο
Ένας ακόμη παράγοντας που μπορεί να εξηγεί την αίσθηση «θολούρας» είναι η αφυδάτωση.
Στις υψηλές θερμοκρασίες χάνουμε περισσότερα υγρά μέσω του ιδρώτα. Εάν αυτά δεν αναπληρώνονται επαρκώς, επιβαρύνεται το καρδιαγγειακό σύστημα, το οποίο πρέπει να συνεχίσει να τροφοδοτεί με αίμα τόσο το δέρμα όσο και τα ζωτικά όργανα, συμπεριλαμβανομένου του εγκεφάλου.
Ο εγκέφαλος αποτελείται σε μεγάλο βαθμό από νερό και ακόμη και μέτρια αφυδάτωση μπορεί να επηρεάσει την προσοχή, τους χρόνους αντίδρασης και τη βραχυπρόθεσμη μνήμη.
Η αφυδάτωση μπορεί επίσης να μειώσει τη ροή του αίματος στον εγκέφαλο και να διαταράξει την ισορροπία των ηλεκτρολυτών που είναι απαραίτητη για τη φυσιολογική λειτουργία των νευρικών κυττάρων.
Γι' αυτό, σε συνθήκες καύσωνα, η επαρκής πρόσληψη υγρών δεν αφορά μόνο την αποφυγή της δίψας. Αποτελεί βασικό παράγοντα για τη διατήρηση της φυσιολογικής λειτουργίας του εγκεφάλου.
Και μετά έρχεται ο ύπνος
Η επίδραση της ζέστης στη σκέψη δεν σταματά όταν πέσει η θερμοκρασία. Ένας ακόμη μηχανισμός που μπορεί να συμβάλλει στην «εγκεφαλική ομίχλη» είναι ο ύπνος.
Οι υψηλές θερμοκρασίες δυσκολεύουν την έλευση και τη διατήρηση του ύπνου. Ακόμη και όταν κάποιος καταφέρει να κοιμηθεί, ο χρόνος που περνά στα βαθύτερα και πιο αποκαταστατικά στάδια του ύπνου μπορεί να μειωθεί.
Η ανεπαρκής ή κακής ποιότητας ξεκούραση επηρεάζει με τη σειρά της την προσοχή, τη μνήμη και την ικανότητα σκέψης. Έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος: η ζέστη δυσκολεύει τον ύπνο και ο κακός ύπνος κάνει την αντιμετώπιση της ζέστης και των απαιτήσεων της επόμενης ημέρας ακόμη δυσκολότερη.
Πώς να προστατεύσουμε τον εγκέφαλο από τη ζέστη
Σύμφωνα με τον Dan Baumgardt, Ανώτατο Λέκτορα στη Σχολή Ψυχολογίας και Νευροεπιστήμης του Πανεπιστημίου του Μπρίστολ, η αντιμετώπιση της «εγκεφαλικής ομίχλης» του καύσωνα ξεκινά από τα βασικά: να παραμένουμε όσο γίνεται δροσεροί και καλά ενυδατωμένοι.
Όπως επισημαίνει στο σχετικό του άρθρο στο The Covnersation, ελαφριά και δροσερά ρούχα, δροσερά κλινοσκεπάσματα και τακτικά διαλείμματα από την έκθεση στη ζέστη μπορούν να βοηθήσουν. Ιδιαίτερη σημασία έχει επίσης η επαρκής πρόσληψη υγρών, ώστε να αναπληρώνονται οι απώλειες από την εφίδρωση.
Όπου είναι δυνατόν, είναι χρήσιμο να αποφεύγεται η έντονη σωματική προσπάθεια τις πιο θερμές ώρες της ημέρας και να δίνεται προτεραιότητα στην ξεκούραση.
