Οι οδηγοί ταξί και ασθενοφόρων φαίνεται να πεθαίνουν από νόσο Αλτσχάιμερ λιγότερο συχνά από εργαζομένους σχεδόν οποιουδήποτε άλλου επαγγέλματος. Το εύρημα προέρχεται από μεγάλη αμερικανική μελέτη και στρέφει το ενδιαφέρον σε μια πιθανή εξήγηση: η συνεχής πλοήγηση και η ενεργή χρήση της χωρικής μνήμης μπορεί να «γυμνάζουν» τον εγκέφαλο.
Η μελέτη, που δημοσιεύθηκε στο The BMJ, ανέλυσε στοιχεία από σχεδόν 9 εκατομμύρια πιστοποιητικά θανάτου στις ΗΠΑ για την περίοδο 2020-2022 και συνέκρινε 443 επαγγελματικές κατηγορίες. Οι οδηγοί ταξί και ασθενοφόρων είχαν τα χαμηλότερα ποσοστά θανάτων από Αλτσχάιμερ.
Στους οδηγούς ταξί, το Αλτσχάιμερ καταγράφηκε ως αιτία θανάτου στο 1,03% των περιπτώσεων, ενώ στους οδηγούς ασθενοφόρων στο 0,74%. Μετά τη συνεκτίμηση παραγόντων όπως η ηλικία, το φύλο, η φυλή, η εθνικότητα και το μορφωτικό επίπεδο, οι δύο αυτές επαγγελματικές ομάδες εξακολουθούσαν να παρουσιάζουν τα χαμηλότερα ποσοστά μεταξύ όλων των επαγγελμάτων που εξετάστηκαν.
Δεν είναι η οδήγηση, αλλά η πλοήγηση
Το ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι το ίδιο μοτίβο δεν παρατηρήθηκε σε άλλα επαγγέλματα οδήγησης. Οδηγοί λεωφορείων, πιλότοι και κυβερνήτες πλοίων, οι οποίοι συχνά ακολουθούν προκαθορισμένες διαδρομές, δεν εμφάνισαν αντίστοιχα χαμηλό ποσοστό θανάτων από Αλτσχάιμερ.
Οι ερευνητές εκτιμούν ότι η διαφορά μπορεί να σχετίζεται με το γεγονός ότι οι οδηγοί ταξί και ασθενοφόρων χρειάζεται να προσανατολίζονται συνεχώς σε πραγματικό χρόνο, να εντοπίζουν τη θέση τους, να επιλέγουν διαδρομές και να προσαρμόζονται στις αλλαγές του περιβάλλοντος.
Αυτό έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τον ιππόκαμπο, μια περιοχή του εγκεφάλου που συμμετέχει τόσο στη χωρική μνήμη και την πλοήγηση όσο και στις διαδικασίες που επηρεάζονται από τη νόσο Αλτσχάιμερ. Ο ιππόκαμπος είναι μάλιστα μία από τις περιοχές που προσβάλλονται νωρίς στη νόσο, ενώ τα προβλήματα προσανατολισμού και χωρικής πλοήγησης μπορεί να εμφανιστούν πριν από πιο εμφανείς διαταραχές μνήμης.
Οι οδηγοί ταξί του Λονδίνου
Η ιδέα ότι η πλοήγηση μπορεί να επηρεάζει τον εγκέφαλο δεν είναι καινούργια. Σε χαρακτηριστική μελέτη του 2000, ερευνητές εξέτασαν τους εγκεφάλους οδηγών ταξί στο Λονδίνο και διαπίστωσαν διαφορές στον ιππόκαμπο σε σύγκριση με ανθρώπους που δεν οδηγούσαν ταξί.
Οι οδηγοί του Λονδίνου πρέπει να περάσουν τη γνωστή δοκιμασία «The Knowledge», για την οποία χρειάζεται να γνωρίζουν χιλιάδες δρόμους και να μπορούν να προσανατολίζονται σε ένα μεγάλο τμήμα της πόλης χωρίς να βασίζονται αποκλειστικά σε ηλεκτρονική πλοήγηση.
Η έρευνα έδειξε ότι οι οδηγοί ταξί είχαν περισσότερο φαιά ουσία στο οπίσθιο τμήμα του ιππόκαμπου, περιοχή που συνδέεται με την αποθήκευση μεγάλων χωρικών χαρτών. Επιπλέον, το μέγεθος της περιοχής αυτής συνδεόταν με την εμπειρία των οδηγών.
Τα ευρήματα αυτά δημιούργησαν την υπόθεση ότι η μακροχρόνια και απαιτητική πλοήγηση μπορεί να προκαλεί προσαρμογές στον εγκέφαλο.
Μπορεί να ισχύει το ίδιο για όσους δουλεύουν με χάρτες;
Εδώ βρίσκεται το ενδιαφέρον ερώτημα που θέτει ο Hatim Sharif, καθηγητής στο τμήμα Πολιτικών και Περιβαλλοντικών Μηχανικων του Πανεπιστημίου του Τέξας στο Σαν Αντόνιο , στο σχετικό του άρθρο στο The Conversation.
Ο ίδιος, ο οποίος έχει περάσει περισσότερες από δύο δεκαετίες δουλεύοντας με χάρτες και συστήματα γεωγραφικών πληροφοριών (GIS), αναρωτιέται αν η συνεχής επεξεργασία χωρικών πληροφοριών μπορεί να έχει αντίστοιχη επίδραση στον εγκέφαλο.
Οι επαγγελματίες που εργάζονται με GIS, χαρτογράφηση, πολεοδομικό σχεδιασμό ή γεωχωρική ανάλυση καλούνται να διαχειρίζονται ταυτόχρονα διαφορετικά επίπεδα πληροφοριών: δρόμους, πληθυσμιακά δεδομένα, περιβαλλοντικούς κινδύνους, δορυφορικές εικόνες και άλλες χωρικές σχέσεις.
Η διαδικασία αυτή δεν είναι ίδια με την πλοήγηση μέσα σε μια πόλη. Ωστόσο, απαιτεί αυτό που οι γνωστικοί επιστήμονες περιγράφουν ως χωρικό συλλογισμό: την ικανότητα να κατανοούμε πού βρίσκονται αντικείμενα και περιοχές σε σχέση μεταξύ τους και να δημιουργούμε νοητικούς χάρτες.
Ο εγκέφαλος μπορεί να «γυμνάζεται» μέσα από τη χωρική σκέψη
Υπάρχουν και άλλα στοιχεία που ενισχύουν αυτή την υπόθεση. Έρευνα του 2023, η οποία ανέλυσε δεδομένα περισσότερων από 22.500 ανθρώπων, έδειξε ότι η χωρική πολυπλοκότητα του περιβάλλοντος όπου ζει κάποιος συνδέεται με τον κίνδυνο Αλτσχάιμερ. Άνθρωποι που ζουν σε περιοχές με πιο σύνθετο οδικό δίκτυο, περισσότερες διασταυρώσεις, σημεία αναφοράς και εναλλακτικές διαδρομές εμφάνιζαν χαμηλότερα ποσοστά της νόσου.
Άλλη έρευνα έχει συνδέσει τη γεωχωρική πολυπλοκότητα του περιβάλλοντος με μεγαλύτερο όγκο σε περιοχές του εγκεφάλου που συμμετέχουν στη χωρική πλοήγηση. Η υπόθεση είναι ότι η συστηματική δημιουργία και χρήση «γνωστικών χαρτών» μπορεί να ενεργοποιεί κυκλώματα που επηρεάζονται νωρίς από το Αλτσχάιμερ.
Ωστόσο, χρειάζεται προσοχή: δεν γνωρίζουμε ακόμη αν η εργασία με χάρτες σε μια οθόνη έχει την ίδια επίδραση με την πραγματική πλοήγηση στον χώρο. Το ερώτημα αυτό δεν έχει απαντηθεί από τις υπάρχουσες μελέτες.
Δεν σημαίνει ότι η οδήγηση προλαμβάνει το Αλτσχάιμερ
Οι ερευνητές της μελέτης στο The BMJ είναι σαφείς: τα ευρήματα είναι προϊόν παρατήρησης και δεν αποδεικνύουν σχέση αιτίας-αποτελέσματος. Δεν μπορούμε, δηλαδή, να πούμε ότι το να γίνει κάποιος οδηγός ταξί μειώνει τον κίνδυνο να εμφανίσει Αλτσχάιμερ.
Υπάρχουν επίσης άλλες πιθανές εξηγήσεις. Για παράδειγμα, άνθρωποι που έχουν μεγαλύτερη προδιάθεση για γνωστική έκπτωση μπορεί να είναι λιγότερο πιθανό να επιλέξουν ή να παραμείνουν σε επαγγέλματα που απαιτούν έντονη χωρική μνήμη.
Η χωρική σκέψη είναι μόνο μία από τις δραστηριότητες που ενδέχεται να κρατούν ενεργά τα εγκεφαλικά κυκλώματα. Αν στο μέλλον επιβεβαιωθεί ότι η συστηματική πλοήγηση και ο χωρικός συλλογισμός μπορούν να ενισχύσουν τα κυκλώματα που προσβάλλονται νωρίς από το Αλτσχάιμερ, τότε η αξία τους θα ξεπερνά κατά πολύ την πρακτική ικανότητα να βρίσκουμε τον δρόμο μας.
