Από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και τα διαδικτυακά παιχνίδια έως τα συστήματα παραγωγικής τεχνητής νοημοσύνης (Generative AI), τα ψηφιακά περιβάλλοντα αποτελούν πλέον έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες που επηρεάζουν την υγεία των ανθρώπων. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για τα παιδιά και τους εφήβους. Σε ολόκληρο τον κόσμο, η παιδική ηλικία μετασχηματίζεται από τις ψηφιακές τεχνολογίες, οι οποίες επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο οι νέοι μαθαίνουν, παίζουν και συνδέονται μεταξύ τους.
Το ζητούμενο δεν είναι ούτε να εξυμνήσουμε ούτε να καταδικάσουμε την τεχνολογία. Οφείλουμε να αναγνωρίσουμε μια απλή πραγματικότητα: το ψηφιακό περιβάλλον υπόσχεται σημαντικά οφέλη, αλλά ταυτόχρονα εγκυμονεί σοβαρούς κινδύνους για την υγεία και την ανάπτυξη των παιδιών. Ευθύνη μας είναι να αξιοποιήσουμε στο έπακρο τα οφέλη και να περιορίσουμε τους κινδύνους. Υπάρχει ακόμη χρόνος για δράση, όχι όμως για μικρές και αποσπασματικές παρεμβάσεις.
Τα ψηφιακά εργαλεία μπορούν να διευρύνουν τις ευκαιρίες, υποστηρίζοντας τη μάθηση, την επικοινωνία και την πρόσβαση στις υπηρεσίες υγείας, ιδιαίτερα για παιδιά που ζουν σε απομακρυσμένες περιοχές ή σε περιοχές που πλήττονται από κρίσεις. Για πολλούς νέους, οι διαδικτυακοί χώροι προσφέρουν επίσης δημιουργικότητα, αίσθηση κοινότητας και κοινωνική ένταξη, ιδιαίτερα όταν βιώνουν αποκλεισμό στην καθημερινή τους ζωή.
Ωστόσο, τα οφέλη αυτά δεν είναι δεδομένα. Εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από το ποιος έχει πρόσβαση στις τεχνολογίες, από τον τρόπο με τον οποίο αυτές σχεδιάζονται και από τα συμφέροντα που εξυπηρετούν.
Ζήτημα δημόσιας υγείας η προστασία των παιδιών
Οι κυβερνήσεις αναγνωρίζουν ολοένα και περισσότερο ότι η προστασία των παιδιών στο διαδίκτυο αποτελεί ζήτημα δημόσιας υγείας. Η Αυστραλία υιοθέτησε την πρώτη νομοθετική ρύθμιση παγκοσμίως που υποχρεώνει τις πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης να εμποδίζουν τη δημιουργία λογαριασμών από παιδιά κάτω των 16 ετών. Στη Γαλλία προωθείται νομοθεσία που απαγορεύει την πρόσβαση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης σε παιδιά κάτω των 15 ετών. Η Ινδονησία έχει ήδη επιβάλει απαγόρευση για τους κάτω των 16 ετών, η Ισπανία έχει ανακοινώσει αντίστοιχα σχέδια, ενώ η Ιρλανδία συνεργάζεται με τους εταίρους της στην Ευρωπαϊκή Ένωση για την ανάπτυξη συστημάτων επαλήθευσης ηλικίας και περιορισμών για τους ανηλίκους κάτω των 16 ετών.
Αντίστοιχα, το Ηνωμένο Βασίλειο ανακοίνωσε πρόσφατα σχέδια που προβλέπουν την απαγόρευση παροχής υπηρεσιών κοινωνικής δικτύωσης σε άτομα κάτω των 16 ετών, καθώς και πρόσθετα μέτρα προστασίας, όπως περιορισμούς στις ζωντανές μεταδόσεις και στις επαφές με αγνώστους. Στον Καναδά έχει κατατεθεί νομοθεσία που περιορίζει την πρόσβαση των παιδιών κάτω των 16 ετών στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, επιβάλλοντας παράλληλα αυστηρότερες προδιαγραφές ασφαλείας και μεγαλύτερη λογοδοσία στις ψηφιακές πλατφόρμες.
Τα μέτρα αυτά αντανακλούν μια διαρκώς ενισχυόμενη διεθνή συναίνεση ότι τα ψηφιακά περιβάλλοντα χρειάζονται αποτελεσματική διακυβέρνηση, σχεδιασμό κατάλληλο για κάθε ηλικία και ισχυρότερους μηχανισμούς προστασίας της υγείας των παιδιών. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας στηρίζει αυτή την προσπάθεια ενισχύοντας την έρευνα για την καλύτερη κατανόηση των επιπτώσεων των σημερινών και μελλοντικών τεχνολογιών, παρέχοντας τεχνική υποστήριξη στα κράτη και προωθώντας ασφαλή και δίκαια ψηφιακά περιβάλλοντα υγείας.
Τα ψηφιακά περιβάλλοντα δεν είναι ουδέτερα
Οι λύσεις είναι αναγκαίες, γιατί τα ψηφιακά περιβάλλοντα δεν είναι ουδέτερα. Ο τρόπος με τον οποίο σχεδιάζονται, ρυθμίζονται και αξιοποιούνται εμπορικά επηρεάζει πολλές πτυχές της ζωής μας και, κατ' επέκταση, την υγεία μας.
Η συνεχής έκθεση των παιδιών σε στερεοτυπικό, σεξουαλικοποιημένο, βίαιο ή περιεχόμενο που προωθεί διακρίσεις διαμορφώνει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους και τον κόσμο. Παράλληλα, οι αλγόριθμοι προβάλλουν ολοένα και περισσότερο πληροφορίες για την υγεία με γνώμονα την προσέλκυση της προσοχής και όχι την επιστημονική ακρίβεια, επιτρέποντας τη διάδοση παραπλανητικών ισχυρισμών. Επιπλέον, η συλλογή και αξιοποίηση προσωπικών δεδομένων, ιδιαίτερα για σκοπούς προφίλ και στοχευμένης διαφήμισης, εγείρει σοβαρά ζητήματα ιδιωτικότητας, χειραγώγησης και ψυχικής ευημερίας.
Τα διαθέσιμα επιστημονικά δεδομένα συνδέουν την υπερβολική χρήση των ψηφιακών μέσων με αυξημένα επίπεδα άγχους, κατάθλιψης, διαταραχών ύπνου, επιθετικότητας και, στις πιο σοβαρές περιπτώσεις, αυτοκτονικού ιδεασμού, ιδιαίτερα στους ευάλωτους εφήβους. Παράλληλα, η ψηφιακή διαφήμιση μπορεί να προωθεί επιβλαβή προϊόντα, όπως ο καπνός, το αλκοόλ και οι υπηρεσίες τυχερών παιχνιδιών.
Αίσθημα μοναξιάς
Η υπερβολική χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, των διαδικτυακών παιχνιδιών και της τεχνητής νοημοσύνης μπορεί επίσης να εντείνει το αίσθημα μοναξιάς και να υποκαταστήσει τις πραγματικές κοινωνικές σχέσεις. Επιπλέον, η παρατεταμένη παραμονή μπροστά στις οθόνες ευνοεί την καθιστική ζωή και μειώνει τη διάρκεια του ύπνου, δύο παράγοντες που συνδέονται με αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης χρόνιων μη μεταδοτικών νοσημάτων.
Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί και η αύξηση της διαδικτυακής σεξουαλικής εκμετάλλευσης και κακοποίησης ανηλίκων, καθώς και του υλικού παιδικής σεξουαλικής κακοποίησης, των εικόνων που παράγονται με τεχνητή νοημοσύνη και των ψευδών βίντεο ή εικόνων (deepfakes) με σεξουαλικό ή εκφοβιστικό περιεχόμενο. Οι επιπτώσεις αυτών των φαινομένων στην ψυχική υγεία, την εμπιστοσύνη και την αίσθηση ασφάλειας των παιδιών είναι βαθιές και μακροχρόνιες.
Οι εμπορικές πρακτικές ενισχύουν όλους αυτούς τους κινδύνους. Πολλές ψηφιακές πλατφόρμες σχεδιάζονται με στόχο τη μέγιστη δυνατή αλληλεπίδραση των χρηστών, χωρίς να ενσωματώνουν επαρκείς μηχανισμούς προστασίας από επιβλαβές περιεχόμενο ή λειτουργίες που διασφαλίζουν τη σωματική και ψυχική υγεία των παιδιών.
Η μείωση της έκθεσης σε παράνομο, ακραίο ή ιδιαίτερα βίαιο περιεχόμενο είναι απαραίτητη. Ωστόσο, η ευημερία των παιδιών απαιτεί περισσότερα από την απλή απουσία κινδύνων. Προϋποθέτει σταθερές σχέσεις, σαφή όρια, σωματική δραστηριότητα και ευκαιρίες για ουσιαστική κοινωνική αλληλεπίδραση στον πραγματικό κόσμο. Οι κίνδυνοι πολλαπλασιάζονται όταν το ψηφιακό περιβάλλον υπονομεύει, αντί να ενισχύει, την υγιή ανάπτυξη των παιδιών.
Τεχνητή νοημοσύνη και αβεβαιότητα
Η παραγωγική τεχνητή νοημοσύνη αποτελεί έναν ιδιαίτερα ισχυρό παράγοντα που μπορεί να ενισχύσει τόσο τις ευκαιρίες όσο και τους κινδύνους για την ευημερία των παιδιών. Εφόσον χρησιμοποιηθεί υπεύθυνα, μπορεί να υποστηρίξει την εκπαίδευση, την προσβασιμότητα και την υγειονομική περίθαλψη. Ωστόσο, οι μακροπρόθεσμες επιπτώσεις της στις διαπροσωπικές σχέσεις, στην ενσυναίσθηση και στην αυτορρύθμιση των παιδιών παραμένουν άγνωστες. Όσο αυτή η αβεβαιότητα υφίσταται, η εφαρμογή της αρχής της προφύλαξης δεν αποτελεί εμπόδιο στην καινοτομία· αποτελεί επιλογή υπέρ της προστασίας των παιδιών.
Η ισορροπημένη χρήση των ψηφιακών τεχνολογιών αποτελεί μέρος της λύσης. Παράλληλα όμως απαιτούνται αποτελεσματική ρύθμιση, διαφάνεια, σχεδιασμός κατάλληλος για κάθε ηλικία, ισχυρότερα χαρακτηριστικά ασφάλειας και λογοδοσίας των πλατφορμών. Η επιστημονική γνώση πρέπει να συμβαδίζει με την τεχνολογική εξέλιξη, μέσα από ανεξάρτητες και μακροχρόνιες έρευνες που θα καλύπτουν διαφορετικές κοινωνίες και επίπεδα εισοδήματος.
Να ακουστεί η φωνή των νέων
Πάνω απ' όλα, οφείλουμε να ακούσουμε τους ίδιους τους νέους. Ως ενεργοί χρήστες της τεχνολογίας μπορούν να συμβάλουν ουσιαστικά στη διαμόρφωση ασφαλέστερων και πιο υπεύθυνων ψηφιακών περιβαλλόντων. Ο ψηφιακός και ο φυσικός κόσμος αποτελούν πλέον έναν ενιαίο χώρο, όπου η τεχνολογία μπορεί είτε να υποστηρίξει είτε να παρεμποδίσει την υγιή ανάπτυξη των παιδιών. Οι νέοι πρέπει να συμμετέχουν ενεργά στον σχεδιασμό των αναγκαίων κανόνων προστασίας, ενώ γονείς, φροντιστές, σχολεία και τοπικές κοινότητες οφείλουν επίσης να αποτελέσουν μέρος αυτής της συζήτησης.
Η διαδικασία αυτή απαιτεί διαρκή συνεργασία μεταξύ κυβερνήσεων, βιομηχανίας, κοινωνίας των πολιτών και φορέων δημόσιας υγείας, με κοινό στόχο τη μεγιστοποίηση των οφελών και τον περιορισμό των κινδύνων. Περισσότερη διαφάνεια, ανταλλαγή δεδομένων, σχεδιασμός που προάγει την υγεία και ουσιαστική δέσμευση των εταιρειών στην εφαρμογή αποτελεσματικών προτύπων ασφάλειας, ιδιαίτερα για τους ανηλίκους, είναι απαραίτητα. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας μπορεί να διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση κοινών κανόνων και προτύπων.
Τα παιδιά και οι νέοι μας δεν είναι πειραματόζωα, ούτε μια αιχμάλωτη αγορά, αλλά ούτε και ένα εμπορεύσιμο προϊόν. Όλοι μαζί μπορούμε και οφείλουμε να διαμορφώσουμε ψηφιακά περιβάλλοντα που θα προστατεύουν και θα υποστηρίζουν την υγιή ανάπτυξή τους. Οι επιλογές που κάνουμε σήμερα θα επηρεάσουν τις επόμενες γενιές.
