Ο καφές είναι ένα από τα πιο συχνά καταναλισκόμενα ροφήματα, αλλά η σχέση του με το σωματικό λίπος, τον μεταβολισμό και τις ορμόνες του φύλου δεν είναι πλήρως ξεκαθαρισμένη. Ερευνητές μελέτησαν σε 2.264 Φινλανδούς ηλικίας 46 ετών αν η ποσότητα καφέ που συνήθιζαν να καταναλώνουν σχετιζόταν με τη σύσταση του σώματός τους, διάφορες ουσίες στο αίμα, τον μεταβολισμό της γλυκόζης και της ινσουλίνης και τις ορμόνες του φύλου.

«Τα άτομα που έπιναν περισσότερο καφέ είχαν, κατά μέσο όρο, λιγότερο συνολικό και σπλαχνικό λίπος και περισσότερη μυϊκή μάζα, παρότι ο Δείκτης Μάζας Σώματος (ΔΜΣ) τους ήταν παρόμοιος με εκείνον των ατόμων που δεν έπιναν καφέ. Η μεγαλύτερη κατανάλωση καφέ συνδεόταν επίσης με χαμηλότερα επίπεδα ορισμένων αμινοξέων που σχετίζονται με την αντίσταση στην ινσουλίνη και τον κίνδυνο διαβήτη τύπου 2.

Στους άνδρες, η μεγαλύτερη κατανάλωση καφέ συνδεόταν με χαμηλότερη ινσουλίνη νηστείας και μεγαλύτερη ευαισθησία στην ινσουλίνη. Παρατηρήθηκαν επίσης διαφορετικές σχέσεις με την τεστοστερόνη στους άνδρες και τις γυναίκες.

Ωστόσο, η μελέτη δείχνει συσχετίσεις και όχι αιτιώδεις σχέσεις. Δεν αποδεικνύει δηλαδή ότι ο καφές προκάλεσε τις συγκεκριμένες αλλαγές» επισημαίνει η κα. Δήμητρα Ευθυμιοπούλου Διαιτολόγος-Διατροφολόγος και συνεχίζει:

Βασικά ευρήματα

• Όσοι έπιναν περισσότερο καφέ είχαν λιγότερο συνολικό και σπλαχνικό λίπος και περισσότερη σκελετική μυϊκή μάζα, παρότι ο ΔΜΣ τους ήταν παρόμοιος.
• Η μεγαλύτερη κατανάλωση καφέ συνδεόταν με χαμηλότερα επίπεδα ορισμένων αμινοξέων που σχετίζονται με την αντίσταση στην ινσουλίνη, και στα δύο φύλα.
• Στους άνδρες, περισσότερος καφές συνδεόταν με χαμηλότερη ινσουλίνη νηστείας και μεγαλύτερη ευαισθησία στην ινσουλίνη.
• Στους άνδρες, κάθε επιπλέον φλιτζάνι καφέ συνδεόταν με υψηλότερη ολική και βιοδιαθέσιμη τεστοστερόνη, αλλά χαμηλότερη ελεύθερη τεστοστερόνη.
• Στις γυναίκες, περισσότερος καφές συνδεόταν με υψηλότερη πρωτεΐνη που μεταφέρει τις ορμόνες του φύλου στο αίμα και χαμηλότερη ελεύθερη τεστοστερόνη.
• Οι περισσότερες συσχετίσεις μεταξύ καφέ και των διαφόρων ουσιών του αίματος ήταν μικρές.

Σχεδιασμός της μελέτης

Η μελέτη βασίστηκε σε δεδομένα από την Northern Finland Birth Cohort 1966, όταν οι συμμετέχοντες ήταν 46 ετών. Συνολικά εξετάστηκαν 2.264 ενήλικες: 2.194 κατανάλωναν καφέ και 70 δεν κατανάλωναν.

Οι ερευνητές συνέκριναν την αυτοαναφερόμενη κατανάλωση καφέ με τη σύσταση του σώματος, τα επίπεδα γλυκόζης και ινσουλίνης, τα λιπίδια του αίματος, 164 διαφορετικές μεταβολικές μετρήσεις και διάφορους δείκτες των ορμονών του φύλου.

Πρόκειται για μελέτη παρατήρησης σε μία συγκεκριμένη χρονική στιγμή (cross-sectional). Αυτό σημαίνει ότι οι ερευνητές εξέτασαν τι συνέβαινε σε μια χρονική περίοδο, χωρίς να παρέμβουν στην κατανάλωση καφέ των συμμετεχόντων.

Περισσότερος καφές συνδεόταν με λιγότερο σωματικό λίπος

Ένα ενδιαφέρον εύρημα ήταν ότι τα άτομα που έπιναν περισσότερο καφέ είχαν διαφορετική σύσταση σώματος, παρότι ο ΔΜΣ τους ήταν παρόμοιος.

Στα άτομα που έπιναν τουλάχιστον πέντε φλιτζάνια καφέ την ημέρα, το σωματικό λίπος ήταν κατά μέσο όρο 27,14%, έναντι 29,67% στα άτομα που δεν έπιναν καφέ. Η λιπώδης μάζα ήταν 22,17 kg έναντι 24,40 kg.

Παρόμοια ήταν η εικόνα και για το σπλαχνικό λίπος, δηλαδή το λίπος που βρίσκεται στην περιοχή της κοιλιάς γύρω από τα εσωτερικά όργανα. Η μέση επιφάνειά του ήταν 102,52 cm² στα άτομα με την υψηλότερη κατανάλωση καφέ, έναντι 108,50 cm² στους μη καταναλωτές.

Αντίθετα, η σκελετική μυϊκή μάζα ήταν υψηλότερη στην ομάδα με τη μεγαλύτερη κατανάλωση καφέ: 32,46 kg έναντι 30,88 kg στους μη καταναλωτές.

Το σημαντικό, όμως, είναι ότι αυτές ήταν διαφορές μεταξύ ομάδων. Δεν αποδεικνύουν ότι ο καφές προκάλεσε τη μικρότερη ποσότητα λίπους ή τη μεγαλύτερη μυϊκή μάζα.

Επιπλέον, οι ομάδες δεν ήταν ίδιες ως προς ορισμένα χαρακτηριστικά, όπως το κάπνισμα, το επίπεδο εκπαίδευσης και το φύλο. Η σύσταση του σώματος εκτιμήθηκε με βιοηλεκτρική εμπέδηση (bioimpedance), μια έμμεση μέθοδο εκτίμησης του λίπους και της μυϊκής μάζας.

Ο καφές συνδεόταν με διαφορετικό προφίλ ουσιών στο αίμα

Οι ερευνητές εξέτασαν 164 διαφορετικούς δείκτες λιπιδίων και άλλων μεταβολιτών στο αίμα. Οι περισσότεροι εμφάνισαν μικρές συσχετίσεις με την κατανάλωση καφέ.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον είχαν ορισμένα αμινοξέα διακλαδισμένης αλυσίδας, μεταξύ των οποίων η ισολευκίνη, η λευκίνη και η βαλίνη, καθώς και η αλανίνη και η τυροσίνη. Τα επίπεδα αυτών των ουσιών ήταν χαμηλότερα όσο αυξανόταν η κατανάλωση καφέ, ιδιαίτερα στους άνδρες.

Στις γυναίκες υπήρχαν λιγότερες συσχετίσεις, αν και σε αυτές η λευκίνη παρουσίαζε αντίστροφη σχέση με την κατανάλωση καφέ.

Συνολικά, επομένως, η υψηλότερη κατανάλωση καφέ συνδεόταν με χαμηλότερα επίπεδα ορισμένων αμινοξέων και στα δύο φύλα.

Στους άνδρες, ο καφές συνδεόταν επίσης με ορισμένες υψηλότερες μετρήσεις χοληστερόλης και με υψηλότερη αναλογία κορεσμένων λιπαρών οξέων.

Πιο ευνοϊκό προφίλ γλυκόζης και ινσουλίνης στους άνδρες

Οι σχέσεις μεταξύ καφέ και μεταβολισμού της γλυκόζης ήταν πιο έντονες στους άνδρες.

Όσο αυξανόταν η κατανάλωση καφέ, τόσο χαμηλότερα ήταν τα επίπεδα ινσουλίνης νηστείας. Το ίδιο παρατηρήθηκε και 60 και 120 λεπτά μετά από μια δοκιμασία κατά την οποία χορηγήθηκε γλυκόζη από το στόμα.

Η μεγαλύτερη κατανάλωση καφέ συνδεόταν επίσης με χαμηλότερη εκτιμώμενη αντίσταση στην ινσουλίνη και υψηλότερη ευαισθησία στην ινσουλίνη. Με απλά λόγια, οι συγκεκριμένες μετρήσεις έδειχναν ένα πιο ευνοϊκό προφίλ γλυκόζης–ινσουλίνης στους άνδρες που κατανάλωναν περισσότερο καφέ.

Στις γυναίκες οι αντίστοιχες συσχετίσεις ήταν λιγότερες και ασθενέστερες. Υπήρχαν ήπιες σχέσεις με χαμηλότερη ινσουλίνη νηστείας και υψηλότερη ευαισθησία στην ινσουλίνη.

Υπήρχε επίσης μια οριακά θετική σχέση μεταξύ της κατανάλωσης καφέ και μιας βαθμολογίας καρδιαγγειακού κινδύνου και στα δύο φύλα. Η συγκεκριμένη βαθμολογία περιλαμβάνει παράγοντες όπως το κάπνισμα, την αρτηριακή πίεση, τα λιπίδια, τον διαβήτη και το οικογενειακό ιστορικό. Για τον λόγο αυτό, οι συγγραφείς θεωρούν ότι η σχέση αυτή μπορεί να μην αντανακλά άμεση επίδραση του καφέ.

Η συστολική αρτηριακή πίεση ήταν επίσης ελαφρώς υψηλότερη στην ομάδα με τη μεγαλύτερη κατανάλωση καφέ.

Η σχέση με την τεστοστερόνη ήταν διαφορετική στους άνδρες και τις γυναίκες

Η εικόνα για την τεστοστερόνη ήταν πιο σύνθετη από την απλή ιδέα ότι «ο καφές αυξάνει την τεστοστερόνη».

Στους άνδρες, αφού οι ερευνητές έλαβαν υπόψη τον ΔΜΣ, την εκπαίδευση, το κάπνισμα, τη σωματική δραστηριότητα και το αλκοόλ, παρατήρησαν ότι κάθε επιπλέον φλιτζάνι καφέ την ημέρα συνδεόταν με:

• 0,29 nmol/L υψηλότερη ολική τεστοστερόνη,
• 0,08 nmol/L υψηλότερη βιοδιαθέσιμη τεστοστερόνη,
• 0,57 nmol/L υψηλότερη πρωτεΐνη δέσμευσης των ορμονών του φύλου που λειτουργεί ως πρωτεΐνη μεταφοράς των ορμονών του φύλου στο αίμα.

Ταυτόχρονα, όμως, η ελεύθερη τεστοστερόνη ήταν χαμηλότερη κατά 0,01 nmol/L και ο δείκτης ελεύθερων ανδρογόνων μειωνόταν κατά 0,36 για κάθε επιπλέον φλιτζάνι.

Άρα, στους άνδρες, η μεγαλύτερη κατανάλωση καφέ συνδεόταν ταυτόχρονα με υψηλότερη ολική τεστοστερόνη αλλά χαμηλότερη ελεύθερη τεστοστερόνη.

Στις γυναίκες χωρίς αναφερόμενο σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών, κάθε επιπλέον φλιτζάνι καφέ συνδεόταν με αύξηση της πρωτεΐνης δέσμευσης των ορμονών του φύλου κατά 1,27 nmol/L, ενώ η ελεύθερη τεστοστερόνη ήταν χαμηλότερη κατά 0,01 nmol/L και ο δείκτης ελεύθερων ανδρογόνων κατά 0,32.

Αντίθετα, η ολική και η βιοδιαθέσιμη τεστοστερόνη στις γυναίκες δεν παρουσίασαν σημαντική σχέση με την κατανάλωση καφέ.

Επομένως, τα αποτελέσματα δεν υποστηρίζουν την απλή ιδέα ότι «όσο περισσότερο καφέ πίνεις τόσο περισσότερη τεστοστερόνη έχεις».

Μύθος ή γεγονός;

Μύθος: Ο περισσότερος καφές έχει αποδειχθεί ότι αυξάνει την τεστοστερόνη.

Γεγονός: Στους άνδρες, η μεγαλύτερη κατανάλωση καφέ συνδεόταν με υψηλότερη ολική και βιοδιαθέσιμη τεστοστερόνη, αλλά ταυτόχρονα με χαμηλότερη ελεύθερη τεστοστερόνη και χαμηλότερο δείκτη ελεύθερων ανδρογόνων.

Στις γυναίκες, η ολική τεστοστερόνη δεν παρουσίασε σημαντική σχέση με την κατανάλωση καφέ.

Το σημαντικότερο: Οι συσχετίσεις αυτές δεν αποδεικνύουν ότι ο καφές προκάλεσε τις ορμονικές μεταβολές.

Τα αποτελέσματα δεν τεκμηριώνουν:

• την αύξηση της κατανάλωσης καφέ ειδικά για αύξηση της τεστοστερόνης,
• την κατανάλωση περισσότερου καφέ με στόχο τη μείωση του σωματικού λίπους,
• την αύξηση του καφέ για τη βελτίωση της ευαισθησίας στην ινσουλίνη,
• την κατανάλωση πέντε ή περισσότερων φλιτζανιών την ημέρα ως «βέλτιστη» ποσότητα,
• ότι τα ίδια αποτελέσματα ισχύουν με τον ίδιο τρόπο σε άνδρες και γυναίκες,
• ότι ο καφές προκάλεσε τις μεταβολικές ή ορμονικές διαφορές που παρατηρήθηκαν.

Η μελέτη υποστηρίζει την ανάγκη για περαιτέρω έρευνα που θα παρακολουθεί τους ανθρώπους για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα και θα εξετάζει τι συμβαίνει όταν η κατανάλωση καφέ αλλάζει σκόπιμα.

Συμπέρασμα

«Σε 2.264 Φινλανδούς ηλικίας 46 ετών, η μεγαλύτερη συνήθης κατανάλωση καφέ συνδεόταν με διαφορετική σύσταση σώματος, ορισμένες μεταβολικές διαφορές και διαφορετικό ορμονικό προφίλ.

Τα άτομα που έπιναν περισσότερο καφέ είχαν λιγότερο συνολικό και σπλαχνικό λίπος και περισσότερη μυϊκή μάζα, παρότι ο ΔΜΣ τους ήταν παρόμοιος. Η κατανάλωση καφέ συνδεόταν επίσης με χαμηλότερα επίπεδα ορισμένων αμινοξέων και στα δύο φύλα.

Στους άνδρες, η μεγαλύτερη κατανάλωση συνδεόταν με χαμηλότερη ινσουλίνη και μεγαλύτερη ευαισθησία στην ινσουλίνη. Η σχέση με την τεστοστερόνη ήταν πιο σύνθετη: η ολική και η βιοδιαθέσιμη τεστοστερόνη ήταν υψηλότερες, αλλά η ελεύθερη τεστοστερόνη ήταν χαμηλότερη. Στις γυναίκες παρατηρήθηκαν διαφορετικές και λιγότερες ορμονικές συσχετίσεις.

Τα ευρήματα δείχνουν σχέσεις μεταξύ της κατανάλωσης καφέ και συγκεκριμένων χαρακτηριστικών, αλλά δεν αποδεικνύουν ότι ο καφές τα προκάλεσε. Περαιτέρω παρεμβατικές και μακροχρόνιες μελέτες απαιτούνται πριν οι συγκεκριμένες συσχετίσεις μετατραπούν σε διατροφικές συστάσεις» καταλήγει η κ. Ευθυμιοπούλου.