Όταν τα ηλεκτρονικά τσιγάρα εμφανίστηκαν για πρώτη φορά γύρω στο 2010, χαιρετίστηκαν ως μια σημαντική καινοτομία καθώς προσέφεραν μεν τη νικοτίνη αλλά χωρίς την τοξική πίσσα και τα υποπροϊόντα καύσης των παραδοσιακών τσιγάρων. Οι φορείς δημόσιας υγείας τα ενέκριναν με προσοχή ως ένα εργαλείο για τους ενήλικες καπνιστές να σταματήσουν το κάπνισμα, συχνά αναφέροντας τις αρχικές ισχυρισμούς ότι το ηλεκτρονικό κάπνισμα ήταν 95% λιγότερο επιβλαβές από το κάπνισμα. Πάνω από μια δεκαετία αργότερα, με εκατομμύρια ανθρώπους να καπνίζουν ηλεκτρονικά τσιγάρα τακτικά, η εικόνα είναι λιγότερο σαφής, όπως επισημαίνει σε σχετικό του άρθρο στο The Conversation o Vikram Niranjan, βοηθός καθγητής Δημόσιας Υγείας στην σχολή Ιατρικής του Πανεπιστημίου του Limerick.

Μια πρόσφατη μελέτη, που δημοσιεύθηκε στο American Journal of Physiology – Heart and Circulatory Physiology, διαπίστωσε ότι τα άτομα που ατμίζουν ή καπνίζουν έχουν σχεδόν 50% περισσότερες πιθανότητες να παρουσιάσουν αυξημένη αρτηριακή πίεση σε σύγκριση με τους μη χρήστες. Αυτό δεν αποδεικνύει ότι το άτμισμα προκαλεί άμεσα υψηλή αρτηριακή πίεση – άλλοι παράγοντες, όπως η διατροφή ή η άσκηση, μπορεί να παίζουν ρόλο – αλλά προστίθεται σε ένα αυξανόμενο σώμα αποδεικτικών στοιχείων ότι η αρχική φήμη του ατμίσματος για ασφάλεια αξίζει μια πιο προσεκτική ματιά.

Η επιστήμη πίσω από την ανησυχία αυτή δεν είναι περίπλοκη. Η νικοτίνη στον ατμό των ηλεκτρονικών τσιγάρων προκαλεί άμεση αύξηση του καρδιακού ρυθμού και της αρτηριακής πίεσης. Τα αρώματα και άλλες χημικές ουσίες μπορούν να βλάψουν το εσωτερικό των αιμοφόρων αγγείων – τον ιστό που εμποδίζει την πήξη και διατηρεί την ομαλή ροή του αίματος. Επιστημονικές ανασκοπήσεις έχουν διαπιστώσει αυξημένα ποσοστά καρδιακών προσβολών μεταξύ των ατμιστών, ιδιαίτερα μεταξύ εκείνων που εξακολουθούν να καπνίζουν και παραδοσιακά τσιγάρα.

Οι πνεύμονες παρουσιάζουν μια εξίσου ανησυχητική εικόνα. Μια μελέτη του 2022 που συνέκρινε χρήστες ηλεκτρονικών τσιγάρων, καπνιστές και μη χρήστες διαπίστωσε ότι οι χρήστες ηλεκτρονικών τσιγάρων είχαν μετρήσιμη μείωση της πνευμονικής λειτουργίας – ακόμη και μετά τη λήψη υπόψη του ιστορικού καπνίσματος – καθώς και υψηλότερα ποσοστά συριγμού, βήχα και συμπτωμάτων που μοιάζουν με βρογχίτιδα. Περαιτέρω έρευνα από το 2023-25 συνδέει το ηλεκτρονικό κάπνισμα με αυξημένη αντίσταση των αεραγωγών και εξάρσεις άσθματος.

Ίσως το πιο επείγον ζήτημα είναι αυτό που έχει συμβεί στους νέους. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας περιγράφει πλέον τα ηλεκτρονικά τσιγάρα ως «επιβλαβή και μη ασφαλή», προειδοποιώντας για ένα νέο κύμα εθισμού στη νικοτίνη μεταξύ εφήβων που δεν έχουν καπνίσει ποτέ – και οι οποίοι, ως αποτέλεσμα, είναι τρεις φορές πιο πιθανό να αρχίσουν να καπνίζουν παραδοσιακά τσιγάρα.

Μεγάλες έρευνες έχουν συνδέσει το τακτικό κάπνισμα ηλεκτρονικών τσιγάρων στους νέους με κατάθλιψη, άγχος και αυτοκτονικές σκέψεις, με τις γνωστές επιδράσεις της νικοτίνης στον αναπτυσσόμενο εγκέφαλο να παίζουν σχεδόν σίγουρα κάποιο ρόλο.

Οι υποστηρικτές του καπνίσματος ηλεκτρονικών τσιγάρων υποστηρίζουν ότι οι κίνδυνοι του είναι αποδεκτοί αν βοηθά τους καπνιστές να κόψουν το κάπνισμα – και υπάρχει κάποια αλήθεια σε αυτό. Μια ανασκόπηση του 2024 από το Ιρλανδικό Συμβούλιο Έρευνας για την Υγεία διαπίστωσε ότι τα ηλεκτρονικά τσιγάρα βοηθούν ορισμένους ενήλικες να σταματήσουν το κάπνισμα, ιδιαίτερα όταν συνδυάζονται με συμπεριφορική υποστήριξη.

Ωστόσο, πολλοί άνθρωποι που ατμίζουν για να κόψουν το κάπνισμα καταλήγουν να κάνουν και τα δύο – άτμισμα και κάπνισμα – πράγμα που σημαίνει ότι εξακολουθούν να εκτίθενται στις πιο επιβλαβείς χημικές ουσίες του καπνού. Και τα στοιχεία για τις παραδοσιακές θεραπείες αντικατάστασης νικοτίνης, όπως τα επιθέματα και οι τσίχλες, που υποστηρίζονται από δεκαετίες κλινικών δοκιμών, παραμένουν ισχυρότερα.

Δεν έχουμε ακόμη δεδομένα από ανθρώπους που να επιβεβαιώνουν ότι το ηλεκτρονικό τσιγάρο προκαλεί καρκίνο. Ωστόσο, αυτό αντανακλά το πόσο καινούργια είναι αυτή η συνήθεια και όχι το πόσο ασφαλής είναι. Μια ανασκόπηση εργαστηριακών μελετών δείχνει ότι ο ατμός των ηλεκτρονικών τσιγάρων προκαλεί βλάβη στο DNA και κυτταρικό θάνατο με τρόπους που μοιάζουν δυσάρεστα οικείοι με τις πρώτες έρευνες που πραγματοποιήθηκαν για τα κανονικά τσιγάρα.

Ασφαλέστερο δεν σημαίνει το ίδιο με ασφαλές

Το αρχικό μήνυμα – ότι το ηλεκτρονικό τσιγάρο είναι πολύ ασφαλέστερο από το κάπνισμα και ένα λογικό εργαλείο για τη διακοπή του καπνίσματος – είχε νόημα σε μια εποχή που ο καπνός σκότωνε τεράστιο αριθμό ανθρώπων. Ωστόσο, «ασφαλέστερο από το κάπνισμα» δεν σημαίνει απαραίτητα ασφαλές, και αυτή η διάκριση έχει τεράστια σημασία όταν οι έφηβοι ερμηνεύουν το μήνυμα ως άδεια να ξεκινήσουν.

Το λογικό συμπέρασμα δεν είναι περίπλοκο. Αν δεν έχετε καπνίσει ποτέ, μην ξεκινήσετε άτμισμα. Αν καπνίζετε και θέλετε να το κόψετε, τα τσιρότα, οι τσίχλες, τα φάρμακα και η κατάλληλη υποστήριξη παραμένουν οι καλύτερες επιλογές με αποδεδειγμένα αποτελέσματα. Το άτμισμα μπορεί να έχει ρόλο ως βραχυπρόθεσμη γέφυρα – αλλά όχι ως μόνιμη συνήθεια, και όχι για όσους δεν θα ήταν καπνιστές διαφορετικά. Τα προειδοποιητικά σημάδια υπάρχουν. Το ερώτημα είναι αν θα δράσουμε πριν οι μακροπρόθεσμες συνέπειες γίνουν αδύνατο να αγνοηθούν.