Οι ειδήσεις για νέες επιδημίες και λοιμώδη νοσήματα, όπως ο Έμπολα ή ο χανταϊός, δεν "στοιχειώνουν"μόνο την ενημέρωσή μας. Σύμφωνα με την έρευνα, μπορούν να ενεργοποιήσουν έναν εξελικτικό μηχανισμό άμυνας, γνωστό ως «συμπεριφορικό ανοσοποιητικό σύστημα» (behavioural immune system), ο οποίος επηρεάζει τον τρόπο που σκεφτόμαστε, αξιολογούμε τους άλλους και λαμβάνουμε κοινωνικές αποφάσεις.

Πρόκειται για μια θεωρία που αναπτύχθηκε από τον καθηγητή Ψυχολογίας Mark Schaller του Πανεπιστημίου της Βρετανικής Κολομβίας και περιγράφει ένα σύνολο ψυχολογικών μηχανισμών που εξελίχθηκαν ώστε να μας βοηθούν να αποφεύγουμε πιθανές πηγές μόλυνσης, πριν ακόμη χρειαστεί να ενεργοποιηθεί το βιολογικό ανοσοποιητικό μας σύστημα.

Η πρώτη γραμμή άμυνας απέναντι στις λοιμώξεις

Το ανοσοποιητικό σύστημα του ανθρώπου διαθέτει εξαιρετικά αποτελεσματικούς μηχανισμούς για την αντιμετώπιση παθογόνων μικροοργανισμών. Ωστόσο, η ενεργοποίησή του απαιτεί σημαντική κατανάλωση ενέργειας από τον οργανισμό.

Για τον λόγο αυτό, η εξέλιξη φαίνεται ότι ευνόησε την ανάπτυξη ενός «προληπτικού» ψυχολογικού συστήματος, το οποίο μας ωθεί να αποφεύγουμε καταστάσεις που ενδέχεται να εγκυμονούν κίνδυνο μόλυνσης.

Η πιο χαρακτηριστική έκφραση αυτού του μηχανισμού είναι το αίσθημα της αηδίας. Η δυσάρεστη αντίδραση απέναντι σε αλλοιωμένα τρόφιμα, δυσάρεστες οσμές ή εμφανή σημάδια ασθένειας λειτουργεί ως φυσικός μηχανισμός προστασίας.

Όταν ο φόβος της νόσου αλλάζει τη συμπεριφορά

Σύμφωνα με τις μελέτες, οι υπενθυμίσεις μιας ασθένειας δεν αυξάνουν μόνο την προσοχή απέναντι στους κινδύνους για την υγεία. Φαίνεται επίσης ότι επηρεάζουν τη συμπεριφορά και τις κοινωνικές στάσεις.

Σε πειράματα, εθελοντές που είχαν προηγουμένως ανακαλέσει στη μνήμη τους μια περίοδο κατά την οποία ήταν άρρωστοι ή είχαν εκτεθεί σε εικόνες που παρέπεμπαν σε μόλυνση ήταν πιο πιθανό να συμφωνήσουν με τις απόψεις της πλειοψηφίας, εμφανίζοντας μεγαλύτερη συμμόρφωση με τους κοινωνικούς κανόνες.

Οι ερευνητές εκτιμούν ότι αυτός ο μηχανισμός θα μπορούσε να είχε εξελικτικό πλεονέκτημα στις πρώτες ανθρώπινες κοινωνίες, όπου η τήρηση κοινών κανόνων υγιεινής –όπως η σωστή διαχείριση των τροφίμων ή των αποβλήτων– συνέβαλλε στον περιορισμό της εξάπλωσης των λοιμώξεων.

Αυστηρότερες ηθικές κρίσεις

Άλλες έρευνες έδειξαν ότι όταν ενεργοποιείται το «συμπεριφορικό ανοσοποιητικό σύστημα», οι άνθρωποι γίνονται πιο αυστηροί στις ηθικές αξιολογήσεις τους.

Οι συμμετέχοντες σε σχετικά πειράματα καταδίκαζαν ευκολότερα συμπεριφορές που θεωρούνται κοινωνικά μη αποδεκτές, ακόμη και όταν αυτές δεν σχετίζονταν άμεσα με ζητήματα υγείας.

Οι ειδικοί εκτιμούν ότι η τάση αυτή μπορεί να αποτελεί εξελικτικό κατάλοιπο, καθώς σε περιόδους επιδημιών η αυστηρότερη τήρηση των κοινωνικών κανόνων πιθανώς συνέβαλλε στη μείωση της διασποράς των ασθενειών.

Μπορεί να ενισχύσει την καχυποψία απέναντι στους «άλλους»;

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα αλλά και πιο ευαίσθητα ευρήματα αφορά τη στάση απέναντι σε άτομα που ανήκουν σε διαφορετικές κοινωνικές ή εθνικές ομάδες.

Ορισμένες μελέτες υποστηρίζουν ότι, όταν ενεργοποιείται ο φόβος της μόλυνσης, οι άνθρωποι ενδέχεται να εμφανίζουν μεγαλύτερη επιφυλακτικότητα ή δυσπιστία απέναντι σε άτομα που αντιλαμβάνονται ως «ξένους».

Κατά τη διάρκεια της πανδημίας COVID-19, για παράδειγμα, έρευνα στην Ιταλία διαπίστωσε ότι όσο μεγαλύτερος ήταν ο φόβος των συμμετεχόντων για τον κορονοϊό, τόσο ασθενέστερη ήταν η αίσθηση κοινής ταυτότητας με ορισμένες μειονοτικές ομάδες, όπως οι μετανάστες ή οι αλλοδαποί.

Τα ευρήματα δεν είναι απόλυτα

Οι επιστήμονες επισημαίνουν, ωστόσο, ότι τα αποτελέσματα αυτά δεν επαναλαμβάνονται με συνέπεια σε όλες τις έρευνες. Οι πραγματικές κοινωνικές συνθήκες είναι πολύ πιο σύνθετες από τα εργαστηριακά πειράματα και επηρεάζονται από πολλούς παράγοντες, όπως η εκπαίδευση, οι προσωπικές εμπειρίες, οι πολιτικές πεποιθήσεις, η κουλτούρα και τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας.

Επιπλέον, ορισμένοι άνθρωποι εμφανίζουν μεγαλύτερη ευαισθησία απέναντι στον φόβο των λοιμώξεων, ενώ άλλοι επηρεάζονται ελάχιστα από παρόμοια ερεθίσματα.

Τι σημαίνουν όλα αυτά;

Οι ειδικοί τονίζουν ότι η θεωρία του «συμπεριφορικού ανοσοποιητικού συστήματος» δεν σημαίνει πως οι άνθρωποι είναι καταδικασμένοι να αντιδρούν με προκατάληψη ή αυστηρότητα όταν ενημερώνονται για μια επιδημία.

Αντίθετα, υπογραμμίζει ότι ο εγκέφαλος διαθέτει εξελικτικούς μηχανισμούς που μπορούν να επηρεάσουν, έστω και προσωρινά, τις αντιλήψεις και τις κοινωνικές κρίσεις μας. Η επίγνωση αυτών των μηχανισμών μπορεί να βοηθήσει ώστε να αξιολογούμε πιο συνειδητά τις αντιδράσεις μας, ιδιαίτερα σε περιόδους υγειονομικής κρίσης, βασίζοντας τις αποφάσεις μας σε επιστημονικά δεδομένα και όχι στον φόβο.

Πηγή: BBC Health