Ακόμη και πριν από τη γέννηση μπορεί να αρχίσει η έκθεση του ανθρώπου σε χημικές ουσίες που παρεμβαίνουν στη λειτουργία των ορμονών, με πιθανές επιπτώσεις στην υγεία που διαρκούν για χρόνια ή ακόμη και για ολόκληρη τη ζωή. Νέα έκθεση του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ) και του Προγράμματος των Ηνωμένων Εθνών για το Περιβάλλον (UNEP) καταγράφει ισχυρότερα επιστημονικά στοιχεία για τις επιπτώσεις των λεγόμενων ενδοκρινικών διαταρακτών, επισημαίνοντας ότι οι κίνδυνοι για τον άνθρωπο και το περιβάλλον είναι ευρύτεροι από ό,τι είχε προηγουμένως εκτιμηθεί.
Οι ενδοκρινικοί διαταράκτες (Endocrine-Disrupting Chemicals – EDCs) είναι χημικές ουσίες που μπορούν να επηρεάσουν τη φυσιολογική λειτουργία του ορμονικού συστήματος. Έχουν ανιχνευθεί στο αίμα, στο μητρικό γάλα και στο αίμα του ομφάλιου λώρου, γεγονός που αναδεικνύει τη δυνατότητα έκθεσης ήδη κατά την εμβρυϊκή ζωή.
Η έκθεση αποτελεί την πρώτη μεγάλη παγκόσμια επικαιροποίηση της επιστημονικής γνώσης για το συγκεκριμένο ζήτημα μετά την αντίστοιχη αξιολόγηση του 2012.
Από τη γονιμότητα έως την καρδιαγγειακή υγεία
Σύμφωνα με τους δύο οργανισμούς, περισσότερα από δέκα χρόνια ερευνών έχουν ενισχύσει τα στοιχεία που συνδέουν την έκθεση σε ενδοκρινικούς διαταράκτες με διαταραχές της γονιμότητας και της αναπαραγωγικής ανάπτυξης, της ανάπτυξης του εγκεφάλου και της νευρολογικής λειτουργίας, καθώς και της λειτουργίας του θυρεοειδούς και άλλων ορμονικών μηχανισμών.
Τα επιστημονικά δεδομένα έχουν επίσης ενισχυθεί όσον αφορά στις πιθανές επιπτώσεις στον μεταβολισμό, στο ανοσοποιητικό σύστημα και στην καρδιαγγειακή υγεία.
Παράλληλα, αναζητούνται δεδομένα για τη σχέση με τη μεταβολική ηπατική νόσος και οι πιθανές επιδράσεις στη λειτουργία των νεφρών, αν και οι ερευνητές επισημαίνουν ότι εξακολουθούν να υπάρχουν σημαντικά κενά στην επιστημονική γνώση στα συγκεκριμένα πεδία.
Ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται στην έκθεση κατά την εγκυμοσύνη και τα πρώτα στάδια της ζωής. Η διατάραξη της ορμονικής λειτουργίας σε κρίσιμες περιόδους ανάπτυξης μπορεί να έχει μακροχρόνιες συνέπειες, μεταξύ άλλων για τον εγκέφαλο, τη σωματική ανάπτυξη και την αναπαραγωγική υγεία.
«Αυτό που καθιστά τους ενδοκρινικούς διαταράκτες ιδιαίτερα ανησυχητικούς είναι ότι μπορούν να επηρεάσουν ορμόνες που ρυθμίζουν πολλές βασικές λειτουργίες τόσο στον άνθρωπο όσο και στην άγρια ζωή, από την ανάπτυξη και την αναπαραγωγή έως τον μεταβολισμό και τη συμπεριφορά. Οι επιπτώσεις αυτές μπορεί να είναι μακροχρόνιες και, σε ορισμένες περιπτώσεις, μη αναστρέψιμες», δήλωσε η Sheila Aggarwal Khan, διευθύντρια του Τμήματος Βιομηχανίας και Οικονομίας του UNEP.
Σε πλαστικά, καλλυντικά και προϊόντα καθημερινής χρήσης
Οι ενδοκρινικοί διαταράκτες δεν αποτελούν μία ενιαία κατηγορία χημικών ουσιών. Πρόκειται για διαφορετικές ουσίες που έχουν την ικανότητα να παρεμβαίνουν στο ορμονικό σύστημα.
Μπορούν να εντοπίζονται σε προϊόντα και υλικά ευρείας χρήσης, όπως πλαστικά, συσκευασίες τροφίμων, παιχνίδια, ιατροτεχνολογικά προϊόντα, φυτοφάρμακα και προϊόντα προσωπικής φροντίδας.
Στα γνωστότερα παραδείγματα περιλαμβάνονται η δισφαινόλη Α (BPA), οι φθαλικές ενώσεις και τα πολυχλωριωμένα διφαινύλια (PCBs).
Ένα από τα σημαντικότερα ευρήματα της νέας αξιολόγησης αφορά την έκταση της χρήσης χημικών ουσιών σε παγκόσμιο επίπεδο, σε συνδυασμό με τα περιορισμένα διαθέσιμα δεδομένα για την ασφάλειά τους.
Περισσότερες από 350.000 χημικές ουσίες και μείγματα είναι καταχωρισμένα παγκοσμίως για παραγωγή και χρήση, ωστόσο μόνο ένα μικρό ποσοστό έχει αξιολογηθεί ως προς τις ιδιότητές του να διαταράσσει το ενδοκρινικό σύστημα.
Παράλληλα, η έκθεση υπογραμμίζει ότι άνθρωποι και ζώα δεν εκτίθενται συνήθως σε μία μόνο χημική ουσία, αλλά σε συνδυασμούς διαφορετικών ουσιών. Παρ' όλα αυτά, πολλά ρυθμιστικά συστήματα εξακολουθούν να αξιολογούν τις χημικές ουσίες μεμονωμένα, χωρίς να λαμβάνουν επαρκώς υπόψη τη συνδυασμένη έκθεση.
Οι κίνδυνοι δεν περιορίζονται στην ανθρώπινη υγεία. Η έκθεση σε ενδοκρινικούς διαταράκτες έχει συνδεθεί με προβλήματα αναπαραγωγής, ανάπτυξης και συμπεριφοράς σε ψάρια, πτηνά, αμφίβια και θηλαστικά.
Τα ευρήματα αναδεικνύουν την ανάγκη αντιμετώπισης του ζητήματος τόσο ως πρόκλησης δημόσιας υγείας όσο και ως περιβαλλοντικού προβλήματος.
Έκκληση για πρόληψη και αυστηρότερους ελέγχους
Ο ΠΟΥ και το UNEP ζητούν συντονισμένη δράση για τον περιορισμό της έκθεσης, με έμφαση στον έγκαιρο εντοπισμό των κινδύνων, την ενίσχυση της επιστημονικής παρακολούθησης και την προώθηση ασφαλέστερων εναλλακτικών ουσιών.
«Η προστασία της υγείας σημαίνει πρόληψη της επιβλαβούς έκθεσης πριν αυτή συμβεί», δήλωσε ο Bruce Gordon, προσωρινός διευθυντής του Τμήματος Περιβάλλοντος, Κλιματικής Αλλαγής, Ενιαίας Υγείας και Μετανάστευσης του ΠΟΥ.
Όπως τόνισε, τα αυξανόμενα επιστημονικά στοιχεία καθιστούν ιδιαίτερα σημαντική την ασφάλεια των χημικών ουσιών που χρησιμοποιούνται σε καθημερινά προϊόντα, ιδίως για τις εγκύους, τα παιδιά και τις μελλοντικές γενιές.
Η έκθεση επισημαίνει επίσης τον ρόλο των επιχειρήσεων, οι οποίες μπορούν να περιορίσουν τους κινδύνους επιλέγοντας ασφαλέστερες ουσίες, ελέγχοντας εγκαίρως τα προϊόντα τους και παρέχοντας μεγαλύτερη διαφάνεια για τη χημική τους σύνθεση.
Παρά τις επιστημονικές αβεβαιότητες, οι δύο οργανισμοί υπογραμμίζουν ότι δεν είναι απαραίτητο να έχουν απαντηθεί όλα τα ερευνητικά ερωτήματα προκειμένου να ληφθούν μέτρα προστασίας. Μάλιστα, η έκθεση παραθέτει παραδείγματα όπου οι αρνητικές επιπτώσεις παλαιότερων ενδοκρινικών διαταρακτών περιορίστηκαν ή αντιστράφηκαν μετά την εφαρμογή ρυθμιστικών μέτρων για τη μείωση της περιβαλλοντικής ρύπανσης.
Παράλληλα με την επιστημονική αξιολόγηση, το UNEP δημοσιεύει και δεύτερη έκθεση, με τίτλο From Evidence to Action: Addressing Endocrine Disrupting Chemicals Across Sectors, η οποία προτείνει πρακτικές παρεμβάσεις σε τομείς όπως οι συσκευασίες τροφίμων, τα καλλυντικά, τα παιχνίδια, τα υφάσματα, η υγειονομική περίθαλψη, η γεωργία και η διαχείριση αποβλήτων.
Οι δύο εκθέσεις παρουσιάζονται στη Γενεύη, στο πλαίσιο της πρώτης Διεθνούς Διάσκεψης για το Παγκόσμιο Πλαίσιο για τις Χημικές Ουσίες, που πραγματοποιείται από τις 16 έως τις 20 Νοεμβρίου, με τη συμμετοχή κυβερνήσεων, εκπροσώπων της βιομηχανίας και οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών.





