Η νέα κινηματογραφική μεταφορά της «Οδύσσειας» από τον Κρίστοφερ Νόλαν δεν παρουσιάζει μόνο τις συνέπειες του πολέμου στο σώμα και την ψυχή. Μέσα από την ερμηνεία του Ματ Ντέιμον ως Οδυσσέα, αναδεικνύει μια ψυχολογική κατάσταση που τα τελευταία χρόνια απασχολεί ολοένα περισσότερο την επιστημονική κοινότητα: το ηθικό τραύμα (moral injury).

Αν και πολλοί θεατές συνδέουν τον ήρωα με τη διαταραχή μετατραυματικού στρες (PTSD), ειδικοί επισημαίνουν ότι η ιστορία του αποτυπώνει κυρίως τις συνέπειες που μπορεί να έχει η παραβίαση των βαθύτερων ηθικών αξιών ενός ανθρώπου.

Τι είναι το ηθικό τραύμα

Η ηθική βλάβη δεν αποτελεί επίσημη ψυχιατρική διάγνωση, αλλά έναν ψυχολογικό τραυματισμό που μπορεί να εμφανιστεί όταν κάποιος προβαίνει, παρακολουθεί ή αδυνατεί να αποτρέψει πράξεις που συγκρούονται με τις προσωπικές του αξίες και το ηθικό του σύστημα.

Οι άνθρωποι που βιώνουν ηθική βλάβη συχνά αναφέρουν:

• έντονη ενοχή και ντροπή,
• απώλεια νοήματος και υπαρξιακή κρίση,
• αίσθημα αποξένωσης από τους άλλους,
• δυσκολία να συγχωρήσουν τον εαυτό τους.

Δεν είναι το ίδιο με το PTSD

Το ηθικό τραύμα και η διαταραχή μετατραυματικού στρες συχνά συνυπάρχουν, ωστόσο πρόκειται για διαφορετικές καταστάσεις.

Το PTSD σχετίζεται κυρίως με αντιδράσεις φόβου μετά από ένα τραυματικό γεγονός και εκδηλώνεται με εφιάλτες, αναβίωση του τραύματος, αποφυγή ερεθισμάτων και συνεχή υπερεπαγρύπνηση.

Αντίθετα, το ηθικό τραύμα αφορά κυρίως το ερώτημα: «Ποιος έγινα μετά από αυτό που έκανα ή δεν έκανα;», όπως εξηγεί στο σχετικό της άρθρο στο The Conversation, η Amy S. Badura-Brack, καθηγήτρια Ψυχολογικών Επιστημών στο Creighton University.

Ο Οδυσσέας ως παράδειγμα ηθικού τραύματος

Στην ταινία, ο Οδυσσέας εμφανίζεται να βασανίζεται όχι μόνο από τις φρικαλεότητες του πολέμου, αλλά και από την ευθύνη των δικών του αποφάσεων.

Η στρατηγική του Δούρειου Ίππου, που οδήγησε στην άλωση της Τροίας, παρουσιάζεται ως μια νίκη που συνοδεύεται από βαθύ ψυχικό κόστος. Ο ήρωας αισθάνεται ότι παραβίασε θεμελιώδεις αρχές εμπιστοσύνης και φιλοξενίας, γεγονός που τον οδηγεί σε χρόνια ενοχή και αμφισβήτηση του ίδιου του εαυτού του.

Η κινηματογραφική αφήγηση δείχνει έναν άνθρωπο που επιστρέφει από τον πόλεμο, αλλά δυσκολεύεται να επιστρέψει στον άνθρωπο που ήταν πριν από αυτόν.

Η εμπειρία πολλών βετεράνων

Η έννοια του ηθικού τραύματος έχει μελετηθεί κυρίως σε στρατιωτικούς και βετεράνους πολέμου.

Πολλοί περιγράφουν ότι το πιο επώδυνο τραύμα δεν ήταν όσα υπέστησαν, αλλά όσα αναγκάστηκαν να κάνουν ή πιστεύουν ότι όφειλαν να είχαν αποτρέψει. Το αποτέλεσμα μπορεί να είναι η απομόνωση, η αίσθηση ότι δεν αξίζουν την αγάπη των άλλων και η δυσκολία επανένταξης στην καθημερινή ζωή.

Υπάρχει θεραπεία;

Τα τελευταία χρόνια έχουν αναπτυχθεί εξειδικευμένες ψυχοθεραπευτικές προσεγγίσεις που στοχεύουν ειδικά στο ηθικό τραύμα.

Οι παρεμβάσεις αυτές βοηθούν το άτομο να επεξεργαστεί την ενοχή, να αποκαταστήσει την προσωπική του ταυτότητα και να επανασυνδεθεί με τους ανθρώπους γύρω του. Οι ειδικοί τονίζουν ότι, όταν το ηθικό τραύμα συνυπάρχει με PTSD, απαιτείται συνήθως συνδυασμός θεραπευτικών προσεγγίσεων.

Μία από αυτές, που αναπτύχθηκε από την ψυχολόγο Σίρα Μαγκέν, ονομάζεται «επιπτώσεις της δολοφονίας» και επικεντρώνεται στις ηθικές και συναισθηματικές συνέπειες της δολοφονίας ενός ατόμου κατά τη διάρκεια του πολέμου.

Θεωρείται ένα ιδιαίτερα ελπιδοφόρο εργαλείο για τη βελτίωση της ποιότητας ζωής των βετεράνων. Η ίδια διαπιστώνει ότι, μεταξύ των βετεράνων που είχαν ήδη ολοκληρώσει την παραδοσιακή θεραπεία τραύματος, η παρέμβασή της μπορεί να ενισχύσει περαιτέρω την προθυμία τους να συμμετέχουν σε κοινωνικές εκδηλώσεις και να ανοίγονται στους αγαπημένους τους.

"Κάποιοι υποθέτουν ότι «η Οδύσσεια» έχει επιβιώσει στο πέρασμα των χρόνων επειδή αποτελεί μια κλασική ιστορία πολέμου, αντοχής και επιστροφής στην πατρίδα. Ωστόσο, πολλές πολεμικές ιστορίες χάθηκαν στην ιστορία κατά τη διάρκεια των αναλφάβητων αιώνων που ακολούθησαν την κατάρρευση της Εποχής του Χαλκού.

«Η Οδύσσεια» επιβιώνει, πιστεύω, επειδή επικεντρώνεται σε έναν βασανισμένο ήρωα τον οποίο το κοινό θαυμάζει, αλλά δεν μπορεί να συγχωρήσει πλήρως. Η πονηριά του είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με το έγκλημά του.

Ο Οδυσσέας δεν μπορεί εύκολα να εξιλεωθεί, να δικαιολογηθεί ή να προκαλέσει οίκτο. Καθώς νέες ομάδες στρατιωτών συνεχίζουν να εκτίθενται στις φρικαλεότητες του πολέμου, το τραύμα του Οδυσσέα συνεχίζει επίσης να μας αγγίζει βαθιά.", καταλήγει η ειδικός.