Γιατί ένας έφηβος με αυτοκτονικές τάσεις θα επέλεγε να ζήσει; Δεν είναι το είδος της ερώτησης που οι περισσότεροι από εμάς θα θέλαμε να κάνουμε. Η αυτοκτονία είναι η τρίτη κύρια αιτία θανάτου μεταξύ των 15-29 ετών παγκοσμίως. Μεγάλο μέρος της έρευνας και της κάλυψης από τα μέσα ενημέρωσης εξακολουθεί να επικεντρώνεται στο γιατί οι έφηβοι μπορεί να θέλουν να πεθάνουν. Πολύ λιγότερο συχνά κάνουμε την αντίθετη, εξίσου επείγουσα ερώτηση: τι κάνει τη ζωή να αξίζει ώστε να συνεχίζει κανείς να τη ζει ;
Σε μια νέα έρευνα που δημοσιεύτηκε στο Psychiatry online, ζητήθηκε από εφήβους που είχαν νοσηλευτεί για αυτοκτονικές σκέψεις ή συμπεριφορές να αναφέρουν τους τρεις ισχυρότερους λόγους για τους οποίους αξίζει να ζουν. Οι απαντήσεις τους, που συγκεντρώθηκαν προσφέρουν μια σπάνια και ανεπεξέργαστη εικόνα των κινήτρων που κρατούν τους νέους ανθρώπους ζωντανούς, ακόμα και στα χειρότερα τους.
Η πιο συχνή λέξη στο σύνολο των δεδομένων ήταν «μου». Αυτό μπορεί να ακούγεται ασήμαντο, αλλά μας λέει κάτι σημαντικό. Οι έφηβοι δεν μιλούσαν αφηρημένα για τη ζωή ή τη φιλοσοφία — μιλούσαν για τους ανθρώπους τους, τους στόχους τους, τα κατοικίδια τους και τα σχέδιά τους. Αυτό αντανακλά ένα αίσθημα "ανήκειν" το οποίο, όπως δείχνει η έρευνα, είναι ένας από τους ισχυρότερους προστατευτικούς παράγοντες κατά της αυτοκτονίας.
Η καταγραφή αυτών των μοτίβων έγινε με μια μέθοδο που εξετάζει τη συχνότητα και τη χρήση των λέξεων σε μεγάλα σύνολα κειμένων. Σε αυτή την περίπτωση, αναλύθηκαν οι ακριβείς λέξεις 211 εφήβων ηλικίας 13-17 ετών που είχαν πρόσφατα εισαχθεί σε ψυχιατρικό νοσοκομείο των ΗΠΑ λόγω αυτοκτονικών σκέψεων ή συμπεριφοράς.
Αναδείχθηκαν λοιπόν μέσα από αυτήν την διαδικασία τρία βασικά θέματα:
Πρώτον, οι σχέσεις τους. Η οικογένεια (ειδικά οι μητέρες και τα μικρότερα αδέλφια), οι φίλοι και τα κατοικίδια ζώα εμφανίζονταν πιο συχνά.
Δεύτερον, οι ελπίδες για το μέλλον. Οι έφηβοι ανέφεραν την καριέρα, τα όνειρα για ταξίδια ή απλά την περιέργεια «να δουν τι τους επιφυλάσσει το μέλλον».
Τρίτον, τα υπάρχοντα και η ανεξαρτησία. Μιλούσαν για την απόκτηση αυτοκινήτου, τη μετακόμιση, την ιδιοκτησία σπιτιού ή ακόμα και απλά για το «να βάζω μόνος μου το μακιγιάζ μου».
Μεταξύ των πιο συνηθισμένων ρημάτων ήταν λέξεις δράσης όπως «θέλω», «είμαι» και «βλέπω» — λέξεις με προοπτική και γεμάτες πρόθεση. Οι έφηβοι μιλούσαν για την επιθυμία τους να μεγαλώσουν, να ταξιδέψουν, να γίνουν κάποιοι (από «συγκολλητής» έως «επαγγελματίας παλαιστής», για παράδειγμα) και να βρουν την ευτυχία. Ακόμα και σε κατάσταση δυσφορίας, η γλώσσα τους μετέφερε κίνηση, επιθυμία και ώθηση προς το μέλλον.
Τα επίθετα πρόσθεταν συναισθηματικό χρώμα. Λέξεις όπως «ευτυχισμένος», «καλός», «εντάξει» και «καλύτερος» αντανακλούσαν μετριοπαθείς, ρεαλιστικές ελπίδες για ανακούφιση, ενώ η λέξη «δικό μου» δείχνει έλεγχο και αυτοέκφραση: «ο δικός μου χώρος», «το δικό μου στυλ», «η δική μου ζωή».
Και μέσα στο σύνολο των δεδομένων, οι απαντήσεις ήταν εξαιρετικά ατομικές. Ορισμένες ήταν βαθιά συναισθηματικές: «Είδα τον πατέρα μου να κλαίει και δεν θέλω να τον ξαναδώ να κλαίει έτσι» ή «Για να μην στεναχωρήσω τη μαμά μου». Άλλες ήταν πιο συγκεκριμένες: «Θέλω να διαβάσω 100 βιβλία φέτος» ή «Θέλω να κάνω μερικά τσαμπουκαλεμένα τατουάζ». Ένας ασθενής το έθεσε απλά: «YOLO» (ζεις μόνο μια φορά).
Από την απόγνωση στην επιθυμία
Με την πρώτη ματιά, το να ρωτάς εφήβους με αυτοκτονικές τάσεις τι τους κρατάει στη ζωή μπορεί να φαίνεται παράδοξο, καθώς τα μέσα ενημέρωσης και οι έρευνες για την αυτοκτονία τείνουν να επικεντρώνονται στο γιατί οι νέοι θέλουν να πεθάνουν. Ωστόσο, έρευνες δείχνουν ότι η πλειονότητα των νέων που έχουν αυτοκτονικές σκέψεις δεν προχωρούν σε απόπειρα αυτοκτονίας.
Μεταξύ αυτών που το κάνουν, κάποιοι αναφέρουν αργότερα ότι αισθάνονται πιο συνδεδεμένοι και έχουν πιο έντονο αίσθημα σκοπού μετά την επιβίωσή τους.
Στην πρόσφατη μελέτη, το 97% των εφήβων μπόρεσαν να προσδιορίσουν τρεις λόγους για να ζήσουν, παρά την συναισθηματική αναταραχή που τους οδήγησε στο νοσοκομείο. Αυτό δείχνει ότι ακόμη και σε κρίση, πολλοί νέοι διατηρούν την επιθυμία να ζήσουν αν μπορούν να προσκολληθούν σε κάτι — ή κάποιον — που έχει σημασία.
Μερικοί φοβούνταν τις συνέπειες της αυτοκτονίας, όχι για τον εαυτό τους αλλά για τους άλλους. Μερικοί ανέφεραν θρησκευτικές ανησυχίες. Άλλοι ανησυχούσαν για τον σωματικό πόνο που θα συνεπαγόταν. Ωστόσο, οι λόγοι για να ζήσουν ήταν συντριπτικά ελπιδοφόροι, σχετικοί με τις σχέσεις και προσανατολισμένοι στο μέλλον.
Ένα εργαλείο για θεραπεία, όχι μόνο για έρευνα
Αυτά τα ευρήματα έχουν σαφείς κλινικές επιπτώσεις, τονίζουν οι ερευνητές στο σχετικό άρθρο τους στο The Conversation. Οι λόγοι για να ζήσει κάποιος δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται απλώς ως ένα ακόμη στοιχείο σε μια λίστα ελέγχου. Μπορούν να αποτελέσουν αφετηρία για συζήτηση και θεραπεία. Όταν ένας έφηβος λέει «Θέλω να γίνω κτηνίατρος» ή «Θέλω να φροντίζω τη μικρή μου αδελφή», αυτό ανοίγει την πόρτα για μια ουσιαστική, εξατομικευμένη θεραπεία.
Βοηθώντας τους εφήβους να εκφράσουν τους λόγους για τους οποίους αξίζει να ζουν, μπορεί να δημιουργηθεί μια σχέση εμπιστοσύνης, να αποσαφηνιστούν οι θεραπευτικοί στόχοι και να ενισχυθεί η κινητοποίηση. Μπορεί επίσης να χρησιμοποιηθεί για να αμφισβητηθούν μη βοηθητικές σκέψεις — όπως «Είμαι βάρος» ή «Κανείς δεν νοιάζεται» — με συγκεκριμένα, αυτοπαραγόμενα στοιχεία που αποδεικνύουν το αντίθετο.
Το πιο σημαντικό είναι ότι οι λόγοι για να ζήσουν υπενθυμίζουν στους εφήβους και σε όσους τους φροντίζουν ότι, ακόμη και εν μέσω της απόγνωσης, εξακολουθούν να έχουν κάτι για το οποίο αξίζει να ζήσουν.
Ενώ οι παράγοντες κινδύνου, όπως το τραύμα, η ψυχική ασθένεια, ο εκφοβισμός και οι εσωτερική πάλη για θέματα ταυτότητας, παραμένουν γνωστοί, πολύ συχνά παραβλέπουμε τα σημεία στήριξης που βοηθούν τους εφήβους να αντέξουν. Μια έρευνα που πραγματοποιήθηκε στις ΗΠΑ το 2024 διαπίστωσε ότι σχεδόν ένας στους δέκα μαθητές γυμνασίου —περίπου το 9,5%— προσπάθησε να αυτοκτονήσει το 2023. Αυτός ο αριθμός μας υπενθυμίζει ότι η αυτοκτονία των εφήβων δεν είναι κάτι αφηρημένο, είναι πραγματική και συμβαίνει τώρα.
Ακούγοντας τα δικά τους λόγια, είτε πρόκειται για την αδελφή τους, το σκυλί τους, μια συναυλία ή απλώς το όνειρο να κάνουν «αγριότατα τατουάζ», μπορούμε να αρχίσουμε να καταλαβαίνουμε τι κάνει τη ζωή να αξίζει για έναν νεαρό που σκέφτεται ή επιχειρεί αυτοκτονία. Μερικές φορές, η παραμικρή ελπίδα είναι αρκετή για να κρατήσει κάποιον στη ζωή, καταλήγουν.
