«Οι ανασφάλειες μερικές φορές γίνονται τόσο ισχυρές που διαταράσσουν ή κλονίζουν τη ζωή και μοιάζουν ανυπέρβλητες», επισημαίνει η Ψυχολόγος Ιωάννα Τζόβολου και εξηγεί: «Εμποδίζουν τη σύνδεση με τους άλλους, την επίτευξη των στόχων, την ευημερία και την ευεξία. Έχουν επιπτώσεις στη σωματική υγεία, όπως διαταραχές ύπνου αλλά και στην ψυχική, όπως χαμηλή αυτοεκτίμηση, άγχος και κατάθλιψη. Η υπερνίκησή τους ωστόσο αποτελεί προϋπόθεση για τη συνέχιση της πορείας μας προς στην ανάπτυξη και την εξέλιξη. Το μόνο που χρειάζεται είναι ο επαναπροσδιορισμός του τρόπου με τον οποίο ο εγκέφαλος εκλαμβάνει και αντιμετωπίζει την ανασφάλεια».
Από ψυχολογική άποψη η ανασφάλεια χαρακτηρίζεται από έλλειψη εμπιστοσύνης, αβεβαιότητα και ευπάθεια, που οδηγούν σε συναισθηματική δυσφορία και μειωμένη αυτοεκτίμηση. Οι πηγές των ανασφαλειών είναι πολλές. Μπορεί να προκληθούν από βιολογικούς παράγοντες ή από εμπειρίες ζωής. Η έλλειψη συναισθηματικής υποστήριξης από την οικογένεια ή συναισθηματικής νοημοσύνης, η εσωστρέφεια, η υπερβολική εξάρτηση από τους άλλους και η έλλειψη ικανοποίησης βασικών αναγκών διαβίωσης είναι μερικές από αυτές.
Μερικές φορές γίνονται χρόνιες, ειδικά όταν προκαλούνται από οικονομικά ζητήματα, συμπεριλαμβανομένης της φτώχειας και της επισιτιστικής ανασφάλειας, ή από προβλήματα εμπιστοσύνης και σύνδεσης με ανθρώπους. Τότε γίνονται αιτία παρατεταμένου στρες που οδηγεί πολλές φορές σε αισθήματα απελπισίας, κοινωνικής απομόνωσης και κατάθλιψης, μια διαταραχή που επιφέρει μια βαθύτερη, πιο επίμονη συναισθηματική πτώση απ’ ότι η ανασφάλεια. Όταν όμως η ανασφάλεια “συναντά” την κατάθλιψη, δημιουργείται ένας “βρόχος” που εκτοξεύει τον συναισθηματικό πόνο.
Ποιες είναι, όμως, οι πιο συχνές ανασφάλειες που γίνονται αιτία κατάθλιψης;
Ανασφάλεια διασύνδεσης
Ανεπιθύμητα γεγονότα στα πρώτα χρόνια της ζωής, όπως κακοποίηση ή παραμέληση, κλονίζουν την εμπιστοσύνη και δημιουργούν ένα επίμονο αίσθημα τρωτότητας που συνεχίζεται και στην ενήλικη ζωή, επηρεάζοντας τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι συνάπτουν κάθε λογής σχέσεις.
Σε αντίθεση με όσους δέχονται αγάπη και φροντίδα κατά την παιδική και εφηβική ηλικία τους και αισθάνονται σίγουροι για τις σχέσεις με τους γονείς και το ευρύτερο κοινωνικό περιβάλλον τους, τα συγκεκριμένα άτομα δεν εμπιστεύονται τους άλλους και έχουν αυξημένη ευαισθησία στην εγκατάλειψη. Έτσι ακόμα και σε καταστάσεις άνευ σημασίας αγχώνονται υπερβολικά, απομακρύνονται και καταθλίβονται. Όταν αυτά δεν αντιμετωπιστούν είναι πιθανόν να υπάρξουν και σωματικές επιπτώσεις, όπως αποδυνάμωση της λειτουργίας του ανοσοποιητικού και άλλα σημαντικά προβλήματα σωματικής υγείας.
Παρότι τα αίτια της δυσκολίας σύναψης στενών σχέσεων έχουν βαθιές ρίζες, με σωστή υποστήριξη τα άτομα αυτά μπορούν να αναπτύξουν ασφαλείς και ικανοποιητικές σχέσεις.
Επισιτιστική ανασφάλεια
Η οικονομική ανασφάλεια αποτελεί σημαντικό πρόβλημα για πολλά άτομα και οικογένειες. Η απώλεια της εργασίας και η σημαντική μείωση εισοδήματος με άμεσο ή έμμεσο τρόπο έχει εντείνει τις οικονομικές προκλήσεις, οι οποίες εμποδίζουν πολλές φορές ακόμα και την εκπλήρωση βασικών αναγκών.
Πολυάριθμες μελέτες έχουν εντοπίσει την ισχυρή σύνδεση μεταξύ της οικονομικής ανασφάλειας και των καταθλιπτικών συμπτωμάτων. Τα οικονομικά βάρη δημιουργούν συναισθήματα αδυναμίας και απελπισίας, τα οποία είναι τυπικά συμπτώματα της διαταραχής.
Σύμφωνα με την Αμερικανική Ψυχολογική Εταιρεία, τα άτομα κάθε ηλικίας που βιώνουν οικονομικό στρες έχουν περισσότερες από διπλάσιες πιθανότητες να υποφέρουν από κατάθλιψη.
Οι παρεμβάσεις για την πρόληψη της επισιτιστικής-οικονομικής ανασφάλειας μπορούν να οδηγήσουν σε ουσιαστική και άμεση μείωση της συχνότητας εμφάνισης συμπτωμάτων άγχους και κατάθλιψης. Η δε στήριξη της ψυχικής υγείας, μέσω Γνωσιακής Συμπεριφορικής Θεραπείας μπορεί να αλλάξει τον τρόπο σκέψης προκειμένου να τεθούν νέοι τρόποι ανατροπής της κατάστασης, χωρίς τη λήψη φαρμάκων.
Στεγαστική ανασφάλεια
Η ανασφάλεια στέγασης που προκαλείται από τις μη προσιτές κατοικίες, τις κακές συνθήκες διαβίωσης, την έλλειψη σταθερής κατοικίας ή την αστεγία γενικά, παρότι αποτελεί μέρος της οικονομικής ανασφάλειας απαιτεί ιδιαίτερη μνεία, δεδομένης της στεγαστικής κρίσης σε πολλές χώρες του κόσμου, περιλαμβανομένης της Ελλάδας τη συγκεκριμένη χρονική περίοδο.
Αυτοί που πλήττονται περισσότερο είναι οι ενοικιαστές χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος, αφού αντιμετωπίζουν πρόβλημα εύρεσης κατοικίας σε τιμή που να μην ξεπερνά το 30-50% του συνολικού εισοδήματος, ώστε να μπορούν να καλύπτουν και άλλες βασικές τους ανάγκες, όπως η διατροφή και η ασφαλιστική τους κάλυψη.
Αυτή η ανασφάλεια στέγασης μπορεί να γίνει αιτία ανάπτυξης ψυχικών διαταραχών. Συχνά συνυπάρχει με ανασφάλειες σε άλλους τομείς, όπως τα οικονομικά, την απασχόληση, την οικογένεια και την υγεία, δημιουργώντας μια πολύπλοκη αλληλεπίδραση στην οποία όλες οι ανασφάλειες ενισχύονται ως σύνολο και κάθε μία χωριστά.
Η πρώτη ανασκόπηση που διερεύνησε τη σχέση μεταξύ της αστάθειας στέγασης και των επιπτώσεων που έχει στην ψυχική υγεία, επιβεβαίωσε ότι είναι πολύ ισχυρή.
Επαγγελματική ανασφάλεια
Οι νεαροί ενήλικες ηλικίας από 18 έως 26 ετών αντιμετωπίζουν σημαντικές αναπτυξιακές μεταβάσεις, συμπεριλαμβανομένης της εισόδου τους στην αγορά εργασίας. Τα υψηλά ποσοστά ανεργίας σε αυτές τις ηλικίες, η συχνή απώλεια της εργασίας μέχρι να αποκτήσουν εμπειρία και να εδραιωθούν και η καθυστέρηση της επίτευξης των στόχων τους τούς προκαλούν πολλές φορές άγχος και κατάθλιψη.
Τα καταθλιπτικά συμπτώματα σε αυτήν την περίοδο μπορεί να επηρεάσουν την ικανότητα εντοπισμού των κατάλληλων ευκαιριών επαγγελματικής εξέλιξης και απασχόλησης και κατ’ επέκταση τη μελλοντική οικονομική κατάστασή τους. Μπορεί επίσης να συμβάλουν στη διάβρωση των κοινωνικών και προσωπικών σχέσεών τους.
Και δυστυχώς, όσοι βιώνουν κατάθλιψη κατά τη διάρκεια αυτής της μεταβατικής περιόδου είναι πιο πιθανό να εμφανίσουν επαναλαμβανόμενα καταθλιπτικά επεισόδια στην πορεία της ζωής τους.
Ανασφάλειες που σχετίζονται με την εργασία δεν αναπτύσσουν, όμως, μόνο οι νέοι, αλλά και οι μεγαλύτεροι σε ηλικία ενήλικες, παρότι τα στατιστικά στοιχεία υποδηλώνουν ότι στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες η εργασιακή ανασφάλεια μειώνεται με την πάροδο του χρόνου.
Στα άτομα μεγαλύτερης ηλικίας η εργασιακή ανασφάλεια προκαλείται κυρίως από τις αυξημένες απαιτήσεις στην εργασία, την αυξανόμενη πίεση του χρόνου και τη μετακίνηση από το ένα καθήκον στο άλλο, παράγοντες που συνδέονται πιο έντονα με τα συναισθήματα κατάθλιψης. Ακόμα εντονότερα συμπτώματα προκαλούνται από την απειλή (πραγματική ή όχι) απώλειας της εργασίας λίγο πριν από τη συνταξιοδότηση.
Σε όλες τις ηλικιακές ομάδες, η έγκαιρη αντιμετώπιση της κατάθλιψης μπορεί να συμβάλλει στη δημιουργία ενός καλύτερου μέλλοντος.
Ανασφάλεια ηλικιωμένων
Όταν οι άνθρωποι γερνούν η ζωή τους αλλάζει. Οι κοινωνικές επαφές τους μειώνονται, ιδίως μετά τη συνταξιοδότηση, όπως και οι οικονομικοί τους πόροι είτε επειδή αποσύρονται από την ενεργό επαγγελματική ζωή, είτε λόγω απώλειας του/της συζύγου που συνέβαλε στο εισόδημα του νοικοκυριού.
Η οικονομική πίεση προκαλεί άγχος που μπορεί να επηρεάσει τη συναισθηματική ευημερία τους, αφού η έλλειψη οικονομικών πόρων συνδέεται άμεσα με τις βασικές ανάγκες επιβίωσής τους.
Τα παιδιά τους απομακρύνονται δημιουργώντας τις δικές τους οικογένειες και σε μεγάλο ποσοστό ζουν μόνοι, με αποτέλεσμα τη μείωση του κοινωνικού δικτύου τους λόγω της απομάκρυνσή τους και λόγω της απώλειας στενών φίλων και συγγενών.
Τόσο το αίσθημα της απομόνωσης όσο και η οικονομική ανασφάλεια αποτελούν παράγοντες άγχους που μπορούν να θέσουν ορισμένους ανθρώπους σε κίνδυνο κατάθλιψης στην τρίτη ηλικία. Κουρασμένοι από τη ζωή αδυνατούν να υπερκεράσουν τα αρνητικά συναισθήματα, να βρουν μόνοι τους νέες πηγές χαράς και ευχαρίστησης, νέους τρόπους κοινωνικοποίησης, ακόμα και οικονομικής ενίσχυσης, προκειμένου να μη βυθιστούν στην απομόνωση και την κατάθλιψη.
«Η αντιμετώπιση των ανασφαλειών, του άγχους και της κατάθλιψης και η μεταστροφή των άχρηστων σκέψεων σε νέες πιο δημιουργικές είναι το κλειδί για τη δημιουργία των σωστών βάσεων για ένα καλύτερο, πιο ευοίωνο μέλλον. Η Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία μπορεί να βοηθήσει με τεχνικές που δημιουργούν τις προϋποθέσεις για την αντιμετώπιση των προκλήσεων που καλούνται να αντιμετωπίσουν τόσο οι νέοι όσο και οι μεσήλικες και οι ηλικιωμένοι με μεγαλύτερη ευκολία και ανθεκτικότητα», καταλήγει η κυρία Τζόβολου.
