Σε παγκόσμιο επίπεδο, τα κουνούπια χαρακτηρίζονται ως το πιο θανατηφόρο είδος για τον άνθρωπο, λόγω κυρίως του φορτίου της ελονοσίας και του Δάγκειου πυρετού. Συγκεκριμένα είδη κουνουπιών μπορούν να μεταδώσουν συγκεκριμένα νοσήματα, εφόσον μολυνθούν. Τα βασικά γένη κουνουπιών που μεταδίδουν νοσήματα περιλαμβάνουν: i) τα Ανωφελή κουνούπια, που μεταδίδουν την ελονοσία, ii) τα κουνούπια Culex, που μεταδίδουν τον ιό του Δυτικού Νείλου, και iii) τα κουνούπια Aedes, που μεταδίδουν ιογενή νοσήματα όπως τον Δάγκειο πυρετό, τη νόσο Chikungunya και Zika, με βασικό διαβιβαστή το είδος Aedes aegypti και δευτερεύων διαβιβαστή το είδος Aedes albopictus (Ασιατικό κουνούπι «τίγρη», που έχει εγκατασταθεί και σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες), σύμφωνα με την κυρία Δανάη Περβανίδου, ιατρός δημόσιας υγείας, Προϊσταμένη Τμήματος Νοσημάτων που Μεταδίδονται με Διαβιβαστέςτου ΕΟΔΥ.
Τις τελευταίες δεκαετίες καταγράφεται αύξηση της συχνότητας και έντασης επιδημιών των νοσημάτων που μεταδίδονται με κουνούπια και της γεωγραφικής τους εξάπλωσης. Η παγκοσμιοποίηση, η αύξηση των διεθνών ταξιδιών και μετακινήσεων πληθυσμών και του διεθνούς εμπορίου διευκολύνουν την ταχεία μεταφορά παθογόνων και διαβιβαστών, από τη μία άκρη της γης στην άλλη. Την ίδια στιγμή, οι κλιματικές και περιβαλλοντικές αλλαγές επιδρούν άμεσα τόσο στους πληθυσμούς και στη δραστηριότητα των κουνουπιών όσο και στη δυναμική μετάδοσης νοσημάτων από αυτά, ενώ η κλιματική αλλαγή συνδράμει και στην εξάπλωση νέων ειδών κουνουπιών.
Τι συμβαίνει στην Ευρώπη
Στην Ευρώπη, τα τελευταία έτη καταγράφονται μακρύτερες και πιο έντονες περίοδοι μετάδοσης νοσημάτων που μεταδίδονται με κουνούπια. Η λοίμωξη από τον ιό του Δυτικού Νείλου θεωρείται πλέον ενδημική σε πολλές περιοχές της νότιας, κεντρικής και δυτικής Ευρώπης, με ετήσιες εποχικές επιδημίες, από Ιούνιο έως Νοέμβριο.
Επιπρόσθετα, νοσήματα που μέχρι πρότινος χαρακτηρίζονταν «τροπικά» αποτελούν πλέον μία νέα πραγματικότητα (και) στην Ευρώπη: τα τελευταία έτη, έχουν καταγραφεί κατ’ επανάληψη συμβάντα εγχώριας μετάδοσης Δάγκειου πυρετού και νόσου Chikungunya σε χώρες της νότιας Ευρώπης (κυρίως σε Γαλλία και Ιταλία), μετά την εισαγωγή των ιών με μολυνθέντες ταξιδιώτες και την περαιτέρω μόλυνση των τοπικών πληθυσμών κουνουπιών Aedes albopictus από αυτούς. Το γεγογός αυτό υποδεικνύει τον κίνδυνο «ανάδυσης» αυτών των ιογενών νοσημάτων και στην Ευρώπη.
Ο κίνδυνος για την Ελλάδα
Στη χώρα μας, κρούσματα λοίμωξης από ιό Δυτικού Νείλου καταγράφονται κάθε χρόνο, από το 2010 και μετά, σε ετήσια σχεδόν βάση, σε κάθε περίοδο κυκλοφορίας των κουνουπιών, ενώ κρούσματα έχουν καταγραφεί σε όλες τις Περιφέρειες. Ως εκ τούτου, εκτιμάται ότι ο ιός του Δυτικού Νείλου έχει εγκατασταθεί (και) στη χώρα μας και θεωρείται αναμενόμενη η επανεμφάνιση περιστατικών σε κάθε περίοδο μετάδοσης.
Κατά την περίοδο 2010 - 2025, έχουν καταγραφεί συνολικά στη χώρα μας 2.184 κρούσματα λοίμωξης από ιό Δυτικού Νείλου, με μέσο ετήσιο αριθμό 123 κρούσματα (εύρος: 0-317 κρούσματα/ έτος), εκ των οποίων το 71% αφορούσε σε πιο σοβαρά περιστατικά, με προσβολή του κεντρικού νευρικού συστήματος (κυρίως εγκεφαλίτιδες και μηνιγγίτιδες), ενώ ποσοστό 14% των διαγνωσμένων κρουσμάτων είχαν θανατηφόρο κατάληξη (κυρίως άτομα μεγαλύτερης ηλικίας ή/και με χρόνια προβλήματα υγείας). Το 2026 δεν έχουν καταγραφεί ακόμη κρούσματα της νόσου στην Ελλάδα, ωστόσο αναμένουμε την επανεμφάνιση κρουσμάτων και κατά τη φετινή περίοδο μετάδοσης. Λόγω της σύνθετης επιδημιολογίας του, οι περιοχές κυκλοφορίας του ιού, σε κάθε περίοδο μετάδοσης, δεν μπορούν να προβλεφθούν με ασφάλεια.
Τα ιογενή νοσήματα
Όσον αφορά στα ιογενή νοσήματα που μεταδίδονται με κουνούπια Aedes όπως ο Δάγκειος πυρετός, και οι ιοί Chikungunya και Zika, τα τελευταία έτη έχουν καταγραφεί μόνο εισαγόμενα περιστατικά στη χώρα μας (λιγότερο από 11 κρούσματα κάθε έτος), δηλαδή κρούσματα που αφορούσαν σε ταξιδιώτες που μολύνθηκαν σε κάποια χώρα του εξωτερικού, κυρίως της Νότιας Αμερικής/ Καραϊβικής, της Νοτιοανατολικής Ασίας και της Ινδικής χερσονήσου.
Ωστόσο, δεδομένης της εγκατάστασης του κουνουπιού-διαβιβαστή Aedes albopictus στη χώρα μας, θεωρείται υπαρκτός ο κίνδυνος τοπικής μετάδοσης αυτών των ιών, μετά την εισαγωγή τους στη χώρα με μολυνθέντες ταξιδιώτες, όπως συνέβη σε άλλες χώρες της νότιας Ευρώπης. Ένας πρόσθετος κίνδυνος είναι η πιθανή εισαγωγή και εγκατάσταση νέων «χωροκατακτητικών» ειδών κουνουπιών στη χώρα μας (όπως και σε άλλες χώρες της Ευρώπης), όπως του κουνουπιού Aedes aegypti (του βασικού διαβιβαστή αυτών των ιών). Η παρουσία αυτού του κουνουπιού στις ανατολικές παράκτιες περιοχές του Ευξείνου Πόντου/ Μαύρης Θάλασσας και η πρόσφατη εγκατάστασή του στην Κύπρο καταδεικνύει τον κίνδυνο εισαγωγής του και στη χώρα μας, καθιστώντας επιτακτική την ανάγκη ενισχυμένης επιτήρησης και εγρήγορσης.
Τέλος, κατά τα έτη 2009 έως 2021 και το 2025, καταγραφήκαν εγχώρια κρούσματα ελονοσίας σε ορισμένες αγροτικές περιοχές της χώρας μας, υποδηλώνοντας ότι είναι υπαρκτός ο κίνδυνος τοπικής μετάδοσης της νόσου σε ευάλωτες περιοχές, όπου συνδυάζεται η παρουσία Ανωφελών κουνουπιών-διαβιβαστών με την παρουσία ασθενών που έρχονται από ενδημικές χώρες.
Περισσότερες πληροφορίες για τα νοσήματα αυτά και τα επιδημιολογικά δεδομένα στη χώρα μας μπορείτε να βρείτε στην ιστοσελίδα του ΕΟΔΥ, στις επιμέρους σελίδες των συγκριμένων νοσημάτων.
Οι δράσεις των αρχών δημόσιας υγείας
Με στόχο τη μείωση του κινδύνου μετάδοσης νοσημάτων που μεταδίδονται από κουνούπια, οι εθνικές αρχές δημόσιας υγείας εφαρμόζουν αδιαλείπτως σχέδια προετοιμασίας και απόκρισης, που περιλαμβάνουν: ενίσχυση της επιδημιολογικής επιτήρησης, άμεση διερεύνηση κρουσμάτων και εκτίμηση κινδύνου, εντομολογική επιτήρηση (και σε δυνητικές «πύλες εισόδου» νέων ειδών κουνουπιών), δράσεις ενημέρωσης και εγρήγορσης επαγγελματιών υγείας και κοινού, μέτρα για την ασφάλεια του αίματος. Συγκεκριμένα, υπάρχουν και εφαρμόζονται σχετικά Σχέδια Δράσης του Υπουργείου Υγείας (για τη λοίμωξη από ιό Δυτικού Νείλου, την ελονοσία και τα νοσήματα που μεταδίδονται με κουνούπια Aedes), εκδίδεται σε ετήσια βάση σχετική Εγκύκλιος από το Υπουργείο Υγείας για τα προγράμματα διαχείρισης κουνουπιών, και λειτουργούν ειδικές διατομεακές Ομάδες εργασίας ειδικών επιστημόνων, υπό την Επιτροπή για την Πρόληψη και Αντιμετώπιση Τροπικών Νοσημάτων του Υπουργείου Υγείας, στο πλαίσιο της Ενιαίας Υγείας.
Οι πληροφορίες επιτήρησης κοινοποιούνται άμεσα στις αρμόδιες εθνικές, περιφερειακές και τοπικές αρχές δημόσιας υγείας, για την έγκαιρη εφαρμογή στοχευμένων δράσεων πρόληψης σε τοπικό επίπεδο, κατόπιν εκτίμησης κινδύνου, όπως ενίσχυσης των έργων διαχείρισης κουνουπιών (που αποτελούν αρμοδιότητα των αρχών τοπικής αυτοδιοίκησης), ενίσχυσης των δράσεων ενημέρωσης, μέτρων για την ασφάλεια του αίματος, όπου κρίνεται σκόπιμο.
Συνιστώμενα μέτρα ατομικής προστασίας
Τα μέτρα πρόληψης σε ατομικό επίπεδο περιλαμβάνουν καταρχάς την αποφυγή των τσιμπημάτων κουνουπιών. Στο πλαίσιο αυτό, συστήνεται η χρήση εγκεκριμένων εντομοαπωθητικών σώματος και χώρου (π.χ. ταμπλέτες, «φιδάκια»), σύμφωνα με τις οδηγίες χρήσης, η χρήση σητών, κουνουπιέρων, κλιματιστικών/ανεμιστήρων και κατάλληλων (μακριών) ρούχων. Τα μέτρα αυτά θα πρέπει να λαμβάνονται από την έναρξη έως το τέλος της κάθε περιόδου κυκλοφορίας των κουνουπιών, σε όλη την επικράτεια.
Όσον αφορά στον κίνδυνο λοίμωξης από ιό Δυτικού Νείλου, άτομα μεγαλύτερης ηλικίας, άτομα με ανοσοκαταστολή και άτομα με χρόνια υποκείμενα νοσήματα πρέπει να τηρούν τα μέτρα αυτά με ιδιαίτερη συνέπεια, καθώς κινδυνεύουν περισσότερο να νοσήσουν σοβαρά.
Παράλληλα, ένα σημαντικό μέτρο πρόληψης είναι η απομάκρυνση/ εξάλειψη εστιών στάσιμου νερού, όπου τα κουνούπια αφήνουν τα αβγά τους, ώστε να περιορισθούν οι εστίες αναπαραγωγής τους στους ιδιωτικούς χώρους. Για τη μείωση των εστιών αυτών, η συμμετοχή της κοινότητας είναι καθοριστική, καθώς στους ιδιωτικούς χώρους δεν μπορούν να παρέμβουν οι αρμόδιες αρχές τοπικής αυτοδιοίκησης. Επί του πρακτέου, θα πρέπει να ελέγχονται τακτικά και ενδελεχώς όλοι οι ιδιωτικοί χώροι (αυλές, κήποι, βεράντες, ταράτσες, μπαλκόνια, χωράφια, οικόπεδα) για την ύπαρξη εστιών στάσιμων νερών και αυτές να εξαλείφονται. Όλα τα αντικείμενα που μαζεύουν νερό πρέπει να είναι αναποδογυρισμένα ή καλυμμένα ή το νερό τους να ανανεώνεται τουλάχιστον μία φορά την εβδομάδα. Πρέπει να καθαρίζονται υδρορροές, φρεάτια και λούκια, και να καλύπτονται με σήτα οι αγωγοί εξαερισμού ων βόθρων.
Τι πρέπει να κάνουν οι ταξιδιώτες
Όσον αφορά ταξιδιώτες που ταξιδεύουν σε χώρες όπου ενδημούν νοσήματα που μεταδίδονται με κουνούπια θα πρέπει να ενημερώνονται εγκαίρως για όλα τα νοσήματα που ενδημούν στις χώρες ταξιδιού τους, να λαμβάνουν έγκυρες ταξιδιωτικές οδηγίες πριν το ταξίδι τους, και να τηρούν με συνέπεια όλα τα συνιστώμενα μέτρα (π.χ. αυστηρά μέτρα ατομικής προστασίας από τα κουνούπια, καθ’ όλη τη διάρκεια του ταξιδιού τους στην ενδημική χώρα, αλλά -εάν ταξίδεψαν σε χώρα ενδημική για Δάγκειο, Chikungunya ή Zika- και για τουλάχιστον τρεις εβδομάδες μετά την επιστροφή τους στην Ελλάδα, προληπτική αγωγή για ελονοσία, εμβολιασμούς, ασφαλείς σεξουαλικές πρακτικές εάν ταξίδεψαν σε χώρα με κυκλοφορία ιού Zika κτλ). Σε περίπτωση που οι ταξιδιώτες παρουσιάσουν ύποπτα συμπτώματα κατά τη διάρκεια του ταξιδιού ή μετά την επιστροφή τους, πρέπει άμεσα να αναζητήσουν ιατρική εκτίμηση.
