Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας, ο ΠΟΥ καλεί τις κυβερνήσεις να επιταχύνουν τη μετάβαση από τα παραδοσιακά μοντέλα μακροχρόνιας νοσηλείας σε ψυχιατρικά νοσοκομεία και ιδρύματα προς υπηρεσίες φροντίδας στην κοινότητα, οι οποίες θέτουν στο επίκεντρο τις ανάγκες, τα δικαιώματα και τις επιλογές κάθε ανθρώπου.

Σύμφωνα με τον Οργανισμό, πολλοί άνθρωποι με προβλήματα ψυχικής υγείας εξακολουθούν να ζουν σε μεγάλα ψυχιατρικά νοσοκομεία και ιδρύματα κοινωνικής φροντίδας. Σχεδόν οι μισοί από αυτούς βρίσκονται εκεί χωρίς τη θέλησή τους, για χρονικά διαστήματα που μπορεί να εκτείνονται από μήνες έως χρόνια ή ακόμη και δεκαετίες, με αποτέλεσμα να αποκόπτονται από την κοινωνική ζωή.

Τι είναι η αποϊδρυματοποίηση

Η αποϊδρυματοποίηση αφορά τη διαδικασία υποστήριξης ανθρώπων που έχουν παραμείνει για μεγάλα χρονικά διαστήματα, έξι μήνες ή περισσότερο, σε ψυχιατρικά νοσοκομεία, ώστε να επιστρέψουν στην κοινότητα και να ζήσουν σε ένα περιβάλλον που ενισχύει την ανεξαρτησία και την κοινωνική τους συμμετοχή.

Η διαδικασία αυτή δεν περιορίζεται στην έξοδο από το νοσοκομείο. Προϋποθέτει την ύπαρξη κατάλληλων υπηρεσιών ψυχικής υγείας, ασφαλούς στέγασης, κοινωνικής υποστήριξης και ευκαιριών εκπαίδευσης και απασχόλησης, καθώς και τη στήριξη των οικογενειών.

«Οι άνθρωποι δεν θα πρέπει να αναγκάζονται να εγκαταλείπουν την ελευθερία, την αξιοπρέπεια ή τη θέση τους στην κοινότητα για να λαμβάνουν συνεχή υποστήριξη ψυχικής υγείας», δήλωσε ο γενικός διευθυντής του ΠΟΥ, δρ Τέντρος Αντανόμ Γκεμπρεγέσους.

Όπως υπογράμμισε, οι χώρες πρέπει να περιορίσουν την εξάρτησή τους από τη μακροχρόνια ιδρυματική φροντίδα και να επιταχύνουν τη μεταφορά των πόρων προς υπηρεσίες ψυχικής υγείας και υποστήριξης στην κοινότητα, με σεβασμό στα ανθρώπινα δικαιώματα.

Τα στοιχεία για τη φροντίδα ψυχικής υγείας

Παρά τις προσπάθειες που καταβάλλονται σε πολλές χώρες για την ενίσχυση των κοινοτικών υπηρεσιών ψυχικής υγείας, η πρόοδος παραμένει άνιση.

Σύμφωνα με τον Άτλαντα Ψυχικής Υγείας του ΠΟΥ (Mental Health Atlas):

• Μόλις το 9% των χωρών που υπέβαλαν στοιχεία είχε ολοκληρώσει τη μετάβαση σε ένα μοντέλο φροντίδας ψυχικής υγείας βασισμένο στην κοινότητα.

• Το 53% των χωρών βρισκόταν ακόμη σε αρχικό στάδιο μεταρρύθμισης.

• Περισσότερο από το ένα τέταρτο (28%) των ανθρώπων που εισήχθησαν σε ψυχιατρικά νοσοκομεία παρέμειναν εκεί για διάστημα μεγαλύτερο των έξι μηνών.

Τα ευρήματα αναδεικνύουν την ανάγκη για ουσιαστικές αλλαγές στον τρόπο οργάνωσης των υπηρεσιών ψυχικής υγείας, με στόχο τη μείωση των μακροχρόνιων νοσηλειών και την εξασφάλιση κατάλληλης φροντίδας εκτός ιδρυμάτων.

Ο ρόλος των νοσοκομείων και η συμμετοχή των ίδιων των ανθρώπων

Ο νέος οδηγός του ΠΟΥ περιγράφει πρακτικά μέτρα που μπορούν να εφαρμόσουν οι διοικήσεις των ψυχιατρικών νοσοκομείων. Μεταξύ άλλων, προτείνει τη μείωση των εισαγωγών και των παρατεταμένων νοσηλειών, την αλλαγή πρακτικών που ενδέχεται να περιορίζουν τα δικαιώματα των ασθενών και την οργανωμένη υποστήριξη όσων επιστρέφουν στην κοινότητα.

Ωστόσο, ο Οργανισμός επισημαίνει ότι η αποϊδρυματοποίηση δεν μπορεί να επιτευχθεί αποκλειστικά μέσω των νοσοκομείων. Απαιτεί συνεργασία μεταξύ των υπηρεσιών υγείας, της κοινωνικής πρόνοιας, των φορέων στέγασης, της εκπαίδευσης και της απασχόλησης, ώστε οι άνθρωποι να έχουν πραγματικές δυνατότητες να οργανώσουν τη ζωή τους.

Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στη συμμετοχή των ανθρώπων με βιωμένη εμπειρία ψυχικών διαταραχών και ιδρυματικής φροντίδας στον σχεδιασμό των πολιτικών και των υπηρεσιών που τους αφορούν.

«Η μετάβαση στην κοινοτική φροντίδα ψυχικής υγείας πρέπει να πραγματοποιείται μαζί με τους ανθρώπους που γνωρίζουν τι σημαίνει να έχουν βιώσει την ιδρυματική φροντίδα και όχι για λογαριασμό τους», ανέφερε η Grace Gatera, ανεξάρτητη σύμβουλος και υπερασπίστρια των δικαιωμάτων των ανθρώπων με εμπειρία από νοσηλεία σε ψυχιατρικά ιδρύματα.

Όπως σημείωσε, η εμπειρία τους αποτελεί πολύτιμη πηγή γνώσης για τη δημιουργία υπηρεσιών που προάγουν την ελεύθερη επιλογή, την ανάρρωση και τη συμμετοχή στην κοινωνική ζωή.

Ένα μοντέλο φροντίδας με επίκεντρο τον άνθρωπο

Ο οδηγός αναπτύχθηκε με τη συμβολή ειδικών από διάφορες χώρες, συμπεριλαμβανομένων ανθρώπων με βιωμένη εμπειρία, και προορίζεται να προσαρμόζεται στις ανάγκες και τις συνθήκες κάθε χώρας.

Το μήνυμα του ΠΟΥ είναι σαφές: η πρόσβαση σε υπηρεσίες ψυχικής υγείας δεν θα πρέπει να συνεπάγεται απώλεια της ελευθερίας, της αξιοπρέπειας ή της δυνατότητας συμμετοχής στην κοινωνία.

Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας, ο Οργανισμός καλεί τις κυβερνήσεις και τις υπηρεσίες υγείας να επιταχύνουν τη μετάβαση προς την κοινοτική φροντίδα και να διαμορφώσουν συστήματα ψυχικής υγείας μαζί με τους ανθρώπους που χρησιμοποιούν τις υπηρεσίες, αναγνωρίζοντας ότι η εμπειρία τους είναι απαραίτητη για την ουσιαστική αλλαγή.