Είναι γνωστό ότι η μεσογειακή διατροφή έχει συμπεριληφθεί στον κατάλογο άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς της UNESCO από το 2010. Ωστόσο, η συγκεκριμένη διατροφή δεν έχει μόνο εγγυημένη πολιτιστική αξία, αλλά αποτελεί επίσης ένα ισχυρό στρατηγικό εργαλείο για την προώθηση προϊόντων διατροφής, όπως το ελαιόλαδο που αποτελεί και τη βάση της.
Η μεσογειακή διατροφή περιγράφηκε για πρώτη φορά σε ένα βιβλίο του 1953 για την Κρήτη. Εκείνη την εποχή, οι άνθρωποι έμειναν έκπληκτοι από τη χαμηλή συχνότητα καρδιαγγειακών παθήσεων μεταξύ των κατοίκων αυτού του μεγαλύτερου νησιού της Ελλάδας, σε σύγκριση με τους Βορειοευρωπαίους.
Μεταξύ άλλων, αυτό το διατροφικό σχήμα που βασίζεται στο ελαιόλαδο ενθαρρύνει την κατανάλωση φρέσκων τροφίμων, εποχιακών φρούτων και λαχανικών και δημητριακών ολικής άλεσης. Ενσαρκώνει την ουσία του μεσογειακού τρόπου ζωής, σύμφωνα με τον ορισμό της UNESCO.
Πέρα όμως από τον αντίκτυπό της στην υγεία μας, τι έχει να πει η μεσογειακή διατροφή για μια κοινωνία και τα μέλη της;
Σε έρευνα πεδίου που πραγματοποιήθηκε το 2021 στο Σιλέντο της Ιταλίας, τη Σόρια της Ισπανίας και τη φημισμένη Μασσαλία της Γαλλίας, εξετάστηκε η προσήλωση των κατοίκων των τριών αυτών περιοχών στη μεσογειακή διατροφή. Οι ιστορίες τους, βγαλμένες οι περισσότερες μέσα από τα... τραπέζια τους, είχαν να πουν πολλά για τις τοπικές και κοινωνικές δυναμικές που συχνά παίζουν ρόλο στην έννοια της μεσογειακής διατροφής.
Αντικατοπτρίζοντας μια βαθιά κοινωνική κρίση
Η έννοια της μεσογειακής διατροφής αναφέρεται σε έναν τρόπο ζωής που ενισχύει τις κοινωνικές σχέσεις και κάνει καλό στην υγεία. Ακούγεται απλό και συνεκτικό. Ωστόσο, η κοινωνία στην οποία ζούμε μετατρέπει την προσπάθεια της ικανοποίησης αυτών των βασικών αναγκών σε μια πιο σύνθετη διαδικασία. Η καλή υγεία και η κοινωνική διάσταση της μεσογειακής διατροφής θεωρούνται το άλφα και το ωμέγα, επειδή αντιπροσωπεύουν μια ισορροπία που λείπει από τις σύγχρονες παγκοσμιοποιημένες κοινωνίες.
Ο Claude Fischler, κοινωνιολόγος με εξειδίκευση στην ανθρώπινη διατροφή, περιγράφει την πολυδιάστατη κρίση του διατροφικού συστήματος στις σύγχρονες κοινωνίες.
Κατά την άποψή του, υπάρχει σε εξέλιξη μια ψυχοπαθολογία της καθημερινής διατροφής. Αυτή χαρακτηρίζεται από «διαταραχές της όρεξης, βουλιμικές κρίσεις, αγχώδες ή καταναγκαστικό τσιμπολόγημα κ.λπ.». Σκεφτείτε μόνο τις περιπτώσεις των υπερ-επεξεργασμένων τροφίμων ή των έτοιμων και κατεψυγμένων γευμάτων, που καταναλώνονται μπροστά στην τηλεόραση το βράδυ ή μπροστά στον υπολογιστή κατά τη διάρκεια του μεσημεριανού διαλείμματος στο γραφείο.
Σε αυτή την ψυχοπαθολογική κατάσταση για το φαγητό, η οποία αντανακλά επίσης μια μεγάλη κοινωνική κρίση, εμφανίζονται μηχανισμοί πολιτισμικής και στην προκειμένη περίπτωση διατροφικής επανενεργοποίησης. Η σπουδή για τη μεσογειακή διατροφή είναι μια αντανάκλαση αυτής της κοινωνικής κρίσης, επειδή είναι το ακριβώς αντίθετο του τρόπου ζωής μας.
Με την ένταξή της στον κατάλογο της UNESCO, η μεσογειακή διατροφή έχει γίνει ένα διάσημο βρώσιμο «μνημείο» της μεσογειακής γαστρονομικής τέχνης. Αυτή η διατροφική κουλτούρα μυθοποιήθηκε και έγινε μέρος της κληρονομιάς μας, αφού υπέστη μια μη αναστρέψιμη διαδικασία διάβρωσης των συστημάτων παραγωγής και κατανάλωσης τροφίμων στην περιοχή της Μεσογείου.
«Γαστρονατιβισμός»: Η πολιτική στο πιάτο
Η τραπεζαρία ή η κουζίνα, γενικά ο χώρος του φαγητού, είναι ένας από τους καλύτερους τόπους έκφρασης των ανησυχιών και των φόβων των σύγχρονων ανθρώπων.
Ο Fabio Parasecoli, ερευνητής στον κλάδο των σπουδών σπουδές τροφίμων, περιγράφει τις ανησυχίες που προκαλεί η παγκοσμιοποίηση ως γαστρονατιβισμό, δηλαδή «την ιδεολογική χρήση του φαγητού στην πολιτική για την προώθηση ιδεών σχετικά με το ποιος ανήκει σε μια κοινότητα όπως κι αν ορίζεται αυτή και ποιος όχι».
Έτσι, ο γαστρονατιβισμός αντιπροσωπεύει ένα πολιτικό εργαλείο που παρέχει «μια αίσθηση ριζοσπαστικότητας, άνεσης και ασφάλειας» μπροστά στην κατάρρευση που αντιλαμβανόμαστε όλοι να συμβαίνει με την κλιματική αλλαγή, τους πολέμους, τις πανδημίες και ευρύτερα την παγκοσμιοποίηση.
Κάπως έτσι, η μεσογειακή διατροφή αποτελεί μέρος αυτής της γαστρονομικής προσέγγισης, αντιπροσωπεύοντας έναν τρόπο ζωής που μπορεί -και πρέπει- να υιοθετηθεί.
Διαφορετικές έννοιες της μεσογειακής διατροφής
Ακούμε συχνά για τη μεσογειακή διατροφή από θεσμούς και ακαδημαϊκούς. Αυτό για το οποίο δεν ακούμε πολλά είναι οι απόψεις των κοινοτήτων που εφαρμόζουν αυτόν τον τρόπο ζωής.
Η έρευνα του 2021 είχε ως στόχο να γίνουν κατανοητοί οι διαφορετικοί τρόποι με τους οποίους ορίζεται, περιγράφεται, κατανοείται και βιώνεται η μεσογειακή διατροφή, ανάλογα με την ιδιαιτερότητες της κάθε κοινότητας.
Στο Τσιλέντο, η μεσογειακή διατροφή είναι συνώνυμο του «τρόπου ζωής». Αποτελεί μέρος της τοπικής ταυτότητας και μια αναφορά στον ευρύτερο κοινωνικοπολιτιστικό χώρο -«ο τρόπος ζωής μας» όπως λένε χαρακτηριστικά οι ντόπιοι.
Στη Σόρια, ενσαρκώνει ένα «διατροφικό μοντέλο» και στον τομέα της υγείας: τα επίθετα που χρησιμοποιούνται συχνότερα για να την περιγράψουν είναι «υγιεινή», «ευεργετική» κ.ά.
Στη Μασσαλία, τέλος, ο όρος «δίαιτα» φέρνει στο μυαλό εικόνες νηστείας, στέρησης και αποχής, ενώ ο όρος «μεσογειακή» παραπέμπει σε βιολογικά, εποχιακά και υγιεινά τρόφιμα. Η αναφορά εδώ προσεγγίζει περισσότερο στη βιομηχανία των τροφίμων.
Εν τέλει, είτε εκλαμβάνεται ως διατροφικό μοντέλο, είτε ως τρόπος ζωής είτε ως παράδειγμα άυλης κληρονομιάς, η μεσογειακή διατροφή αντιπροσωπεύει μια διέξοδο από ένα σύστημα -κοινωνικό, διατροφικό, οικονομικό, περιβαλλοντικό και συμπεριφορικο- σε κρίση και σε συνεχή αναζήτηση σημείων αναφοράς.
Πηγή: TheConversation.com
