Γιατί οι μη ανάπηροι τείνουν να έχουν αρνητικές στάσεις απέναντι στην αναπηρία και τα άτομα με αναπηρία; Ο μισαναπηρισμός ή η μισαναπηρία (ableism) είναι η προκατάληψη και οι διακρίσεις που στοχεύουν στα άτομα με αναπηρία, συχνά με μια συγκαταβατική επιθυμία που έχει τον μανδύα της πρόθεσης τα άτομα χωρίς αναπηρία να τους «θεραπεύσουν» και να τους κάνουν «φυσιολογικούς».

Αυτή η μορφή ρατσισμού, είτε διακριτικά είτε άμεσα, παρουσιάζει τα άτομα που είναι σε καροτσάκι, που δεν βλέπουν καλά κτλ ως εγγενώς κατώτερα. Οι άνθρωποι με μισαναπηρισμό φτάνουν μάλιστα να πιστεύουν -και μερικές φορές να το διατυπώνουν ανοικτά την άποψη- ότι ο θάνατος μπορεί να είναι καλύτερος από μια ζωή χωρίς αναπηρία.

Αυτή τη στάση απέναντι την αναπηρία την διαμορφώνουν διάφοροι παράγοντες όπως τα κοινωνικά και πολιτισμικά πρότυπα με τα οποία έχει γαλουχηθεί κανείς. Για παράδειγμα, υπάρχουν ακόμα κατάλοιπα νοοτροπίας σε ανθρώπους που έχουν μεγαλώσει σε περιβάλλοντα που θεωρούν την αναπηρία ή την ασθένεια τιμωρία για αμαρτίες. Επίσης, κομβική για την εκδήλωση του μισαναπηρισμού είναι η διαμορφωμένη τάση να φοβάται κανείς το διαφορετικό, ο φόβος και οι σκέψεις θανάτου που εκδηλώνουν κάποιοι μπροστά στη θέα προβλημάτων κινητικότητας, απώλειας σωματικών λειτουργιών ή έλλειψη μελών του σώματος (π.χ. ακρωτηριασμός). Έρευνες έχουν δείξει επίσης ότι οι γυναίκες και τα άτομα με υψηλότερο μορφωτικό επίπεδο είναι πιο θετικά απέναντι στην αναπηρία από ό,τι οι άνδρες ή τα άτομα με χαμηλότερη μόρφωση.

Αξίζει να σημειωθεί, όπως επισημαίνουν οι ειδικοί, ότι άτομα που διακατέχονται από μισαναπηρία μπορεί να μην το γνωρίζουν και οι ίδιοι. Για παράδειγμα, μπορεί να εκφράζουν θετικές πεποιθήσεις και συναισθήματα σχετικά με την αναπηρία, ενώ εξακολουθούν να έχουν αυτόματες, μη συνειδητές αντιδράσεις. Είναι ανυποψίαστοι ότι η μη εκπεφρασμένη αρνητική στάση τους επηρεάζει τη συμπεριφορά τους απέναντι στα άτομα με αναπηρία.

Η σιωπηρή προκατάληψη κατά των ατόμων με αναπηρία είναι εξαιρετικά συχνή. Μια παλαιότερη μελέτη διαπίστωσε ότι το 76% των ερωτηθέντων είχε σιωπηρή προκατάληψη υπέρ των ατόμων χωρίς αναπηρία. Αυτό περιελάμβανε και ερωτηθέντες που είχαν οι ίδιοι αναπηρία.

Οι διαφορετικές μορφές

• Ο εχθρικός μισαναπηρισμός: Περιλαμβάνει ανοιχτά επιθετικές συμπεριφορές όπως εκφοβισμό, κακοποίηση και βία.
• Ο καλοπροαίρετος μισαναπηρισμός: Αυτή η μορφή θεωρεί τα άτομα με αναπηρία ως αδύναμα, ευάλωτα ή ως άτομα που χρειάζονται διάσωση. Αυτή η συγκαταβατική στάση υπονομεύει την ατομικότητα και την αυτονομία του ατόμου.
• Ο αμφίσημος: Πρόκειται για έναν συνδυασμό τόσο του εχθρικού όσο και του καλοπροαίρετου . Για παράδειγμα, ένα άτομο μπορεί να ξεκινήσει μια κοινωνική αλληλεπίδραση αντιμετωπίζοντας κάποιον με συγκαταβατικό τρόπο και στη συνέχεια να μεταπηδήσει σε εχθρική συμπεριφορά, αν το άτομο αντιδράσει στη συμπεριφορά του.

Ένα σημαντικό πράγμα που πρέπει να σημειωθεί είναι ότι επηρεάζει διαφορετικά τους ανθρώπους ανάλογα με το πώς οι άλλοι αντιλαμβάνονται την αναπηρία τους. Για παράδειγμα, ο τρόπος με τον οποίο οι άνθρωποι κάνουν διακρίσεις σε βάρος των ατόμων με ορατές αναπηρίες είναι διαφορετικός από τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζουν τα άτομα με αόρατες αναπηρίες.

Άλλοι παράγοντες που μπορούν να επηρεάσουν αυτό περιλαμβάνουν:

• αν μια αναπηρία είναι σωματική ή γνωστική
• αν μια πάθηση είναι γνωστή ή όχι στο ευρύ κοινό
• αν έχει ιστορικό στιγματισμού, καθώς αυτό μπορεί να οδηγήσει στην ανάπτυξη συγκεκριμένων μύθων, στερεοτύπων ή προσβολών

Πρακτικά παραδείγματα μισαναπηρισμού

Συμπεριφορές λοιπόν που κυμαίνονται από απροκάλυπτη εχθρότητα και επιθετικότητα μέχρι λιγότερο προφανείς καθημερινές αλληλεπιδράσεις είναι:

• να ρωτάτε κάποιον τι «έχει» αυτός/αυτή
• το να λέτε: «Δεν φαίνεστε ανάπηρος», σαν να πρόκειται για κομπλιμέντο
• η θεώρηση ενός ατόμου με αναπηρία ως έμπνευση για να κάνει τυπικά πράγματα, όπως να κάνει καριέρα
• η παραδοχή ότι μια σωματική αναπηρία είναι προϊόν τεμπελιάς ή έλλειψης άσκησης
• το να χρησιμοποιείτε δημόσιες εγκαταστάσεις που προορίζονται για άτομα με αναπηρία, όπως θέσεις στάθμευσης ή τουαλέτες ενώ δεν είστε ανάπηρος
• αμφισβήτηση του κατά πόσον η αναπηρία ενός ατόμου είναι πραγματική

Ο αντίκτυπος

Ο μισαναπηρισμός επηρεάζει τους πάντες. Διαμορφώνει τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι σκέφτονται για τις σωματικές ή διανοητικές διαφορές, τις οποίες ο καθένας μπορεί να αποκτήσει κατά τη διάρκεια της ζωής του. Ζημιώνει επίσης την κοινωνία στο σύνολό της, καθώς:

• μειώνει την πρόσβαση στις μεταφορές, την εκπαίδευση και το διαδίκτυο
• αυξάνει τα επίπεδα ανεργίας
• αυξάνει τη φτώχεια
• τροφοδοτεί τον εκφοβισμό, την παρενόχληση και τη βία
• προκαλεί άσκοπη ιδρυματοποίηση

Μπροστά στον καθρέφτη

Καλό είναι όλοι μας να αφιερώσουμε λίγα λεπτά και σκεφτούμε το λόγο ή τους λόγους για τους οποίους μπορεί να έχουμε εμπλακεί σε συμπεριφορές μισαναπηρισμού στο παρελθόν. Πώς μπορούμε να τις αποφύγουμε στο μέλλον; Μια καλή αρχή είναι να μην ανοίγουμε το στόμα μας χωρίς δεύτερη σκέψη και να μην παρκάρουμε σε θέσεις για αναπήρους ενώ δεν είμαστε!

Πηγές: Medical News Today, American Psychological Association