Ο καρκίνος, σε προχωρημένο στάδιο, προκαλεί στον ασθενή μια τάση απόσυρσης από τη ζωή. Πολλοί εκδηλώνουν μια απάθεια για πράγματα που παλιά τους ενδιέφεραν και συμμετέχουν όλο και λιγότερο ακόμα και στην οικογενειακή ζωή. Αυτή η απάθεια, που θεωρείται κομμάτι της καρκινικής καχεξίας, δηλαδή της συρρίκνωσης του σώματος λόγω της φθοράς της νόσου, δεν είναι μια αναπόφευκτη ψυχολογική αντίδραση στη σωματική επιδείνωση.
Σύμφωνα με νέα έρευνα είναι αναπόσπαστο κομμάτι της ίδιας της νόσου, υπό την έννοια ότι ο καρκίνος δεν επιτίθεται μόνο στο όργανο που πλήττει, αλλά και σ’ ένα συγκεκριμένο εγκεφαλικό κύκλωμα που ελέγχει τα κίνητρα.
Οι επιστήμονες που έκαναν τη σχετική δημοσίευση στην επιστημονική επιθεώρηση Science, για να ξετυλίξουν το κουβάρι της απάθειας στην καχεξία από καρκίνο, έπρεπε να εντοπίσουν την ακριβή διαδρομή που ακολουθεί η φλεγμονή στο σώμα και να παρατηρήσουν μέσα σε έναν ζωντανό εγκέφαλο ενώ η ασθένεια εξελίσσεται - κάτι που είναι αδύνατο στους ανθρώπους. Ωστόσο, οι νευροεπιστήμονες έχουν προηγμένες τεχνολογίες που το καθιστούν αυτό δυνατό σε ποντίκια.
Εντόπισαν λοιπόν στα ποντίκια μια μικρή περιοχή του εγκεφάλου που ονομάζεται area postrema (έσχατη πτέρυγα) και λειτουργεί ως ανιχνευτής φλεγμονής του εγκεφάλου. Καθώς ένας όγκος αναπτύσσεται, απελευθερώνει κυτοκίνες - μόρια που πυροδοτούν φλεγμονή - στην κυκλοφορία του αίματος. Η περιοχή postrema δεν διαθέτει τον τυπικό αιματοεγκεφαλικό φραγμό που να μπορεί να κρατάει έξω τις τοξίνες, τα παθογόνα και άλλα μόρια από το σώμα.
Όταν η area postrema ανιχνεύει μια αύξηση των φλεγμονωδών μορίων, ενεργοποιεί έναν νευρικό καταρράκτη σε πολλαπλές περιοχές του εγκεφάλου, καταστέλλοντας τελικά την απελευθέρωση ντοπαμίνης στο κέντρο κινήτρων του εγκεφάλου - τον πυρήνα του πυρήνα. Αν και συνήθως παρερμηνεύεται ως «χημική ουσία της ευχαρίστησης», η ντοπαμίνη συνδέεται στην πραγματικότητα με την ορμή, ή την προθυμία να καταβάλει κανείς προσπάθεια για να κερδίσει ανταμοιβές.
Καθώς ο καρκίνος προχωρούσε, τα ποντίκια εξακολουθούσαν να επιδιώκουν τις εύκολες ανταμοιβές, αλλά εγκατέλειπαν γρήγορα τις εργασίες που απαιτούσαν μεγαλύτερη προσπάθεια. Εν τω μεταξύ, οι ερευνητές παρακολουθούσαν τα επίπεδα ντοπαμίνης να μειώνονται σε πραγματικό χρόνο, αντικατοπτρίζοντας ακριβώς τη μειωμένη προθυμία των ποντικών να εργαστούν για τις ανταμοιβές.
«Τα ευρήματά μας υποδηλώνουν ότι ο καρκίνος δεν «φθείρει» γενικά τον εγκέφαλο - στέλνει στοχευμένα φλεγμονώδη σήματα που ο εγκέφαλος ανιχνεύει. Στη συνέχεια, ο εγκέφαλος ανταποκρίνεται μειώνοντας γρήγορα τα επίπεδα ντοπαμίνης για να μειώσει τα κίνητρα. Αυτό ταιριάζει με αυτό που περιγράφουν οι ασθενείς: “Όλα μοιάζουν πολύ δύσκολα”, εξηγεί ο Adam Kepecs, καθηγητής Νευροεπιστήμης και Ψυχιατρικής του Πανεπιστημίου της Washington στο St. Louis που συμμετείχε στην έρευνα.
Αποκατάσταση των κινήτρων σε προχωρημένο στάδιο της νόσου
Το φωτεινό σημείο αυτής της έρευνας είναι ότι κατάφεραν, τουλάχιστον στα ποντίκια, να βρουν διάφορους τρόπους για να αναστρέψουν την απάθεια τους ακόμα και όταν ο καρκίνος συνέχιζε να εξελίσσεται.
«Πρώτον, απενεργοποιώντας γενετικά τους νευρώνες που αντιλαμβάνονται τη φλεγμονή στην περιοχή postrema ή διεγείροντας άμεσα τους νευρώνες ώστε να απελευθερώσουν ντοπαμίνη, καταφέραμε να αποκαταστήσουμε το φυσιολογικό κίνητρο στα ποντίκια.
Δεύτερον, διαπιστώσαμε ότι η χορήγηση στα ποντίκια ενός φαρμάκου που μπλοκάρει μια συγκεκριμένη κυτταροκίνη - που λειτουργεί παρόμοια με τις υπάρχουσες εγκεκριμένες από τον FDA θεραπείες αρθρίτιδας - αποδείχθηκε επίσης αποτελεσματική. Αν και το φάρμακο δεν ανέστρεψε την αποδυνάμωση του σώματος, αποκατέστησε την προθυμία των ποντικών να εργαστούν για ανταμοιβές.», εξηγεί ο Kepecs.
Αν και τα αποτελέσματα αυτά βασίζονται σε μοντέλα ποντικιών, δείχνουν μια δυνατότητα θεραπείας για τους ανθρώπους: Η στόχευση αυτού του συγκεκριμένου κυκλώματος φλεγμονής-ντοπαμίνης θα μπορούσε να βελτιώσει την ποιότητα ζωής των ασθενών με καρκίνο ενώ εκτιμούν ότι μπορεί να έχει και προεκτάσεις πολύ πέρα από αυτή τη νόσο.
Επανεξετάζοντας την απάθεια σε περισσότερες ασθένειες
Το φλεγμονώδες μόριο που οδηγεί στην απώλεια κινήτρων στον καρκίνο εμπλέκεται επίσης σε πολλές άλλες καταστάσεις- από αυτοάνοσες διαταραχές όπως η ρευματοειδής αρθρίτιδα έως χρόνιες λοιμώξεις και κατάθλιψη. Το ίδιο εγκεφαλικό κύκλωμα μπορεί να εξηγήσει την εξουθενωτική απάθεια που βιώνουν εκατομμύρια άνθρωποι που πάσχουν από διάφορες χρόνιες ασθένειες.
Η απάθεια που πυροδοτείται από τη φλεγμονή μπορεί αρχικά να έχει εξελιχθεί ως προστατευτικός μηχανισμός. Όταν οι πρώτοι άνθρωποι αντιμετώπιζαν οξείες λοιμώξεις, η μείωση των κινήτρων είχε νόημα –τους βοηθούσε να κάνουν εξοικονόμηση ενέργειας για να μπορούν να διοχετεύουν περισσότερη στην διαδικασία της ανάρρωσης.
Αλλά αυτό που κάποτε βοηθούσε τους ανθρώπους να επιβιώσουν από τις βραχυπρόθεσμες ασθένειες γίνεται επιβλαβές όταν η φλεγμονή επιμένει χρόνια, όπως συμβαίνει στον καρκίνο και σε άλλες ασθένειες. Αντί να βοηθά την επιβίωση, η παρατεταμένη απάθεια βαθαίνει τον πόνο, επιδεινώνοντας τα αποτελέσματα της υγείας και την ποιότητα ζωής.
«Ενώ η μετάφραση αυτών των ευρημάτων σε θεραπείες για τους ανθρώπους απαιτεί περισσότερη έρευνα, η ανακάλυψή μας αποκαλύπτει έναν πολλά υποσχόμενο στόχο για θεραπεία. Αναχαιτίζοντας τα φλεγμονώδη σήματα ή διαμορφώνοντας τα εγκεφαλικά κυκλώματα, οι ερευνητές μπορεί να είναι σε θέση να αποκαταστήσουν την διάθεση και την όρεξη για ζωή ενός ασθενούς. Για τους ασθενείς και τις οικογένειες που βλέπουν το κίνητρο να χάνεται, αυτή η δυνατότητα προσφέρει κάτι ισχυρό: την ελπίδα ότι ακόμη και καθώς η ασθένεια εξελίσσεται, η ουσία αυτού που είμαστε μπορεί να ανακτηθεί.», καταλήγει ο ερευνητής.
